જુલિયેટ  

પારંપરિક લૂક ધરાવતા  બેડરૂમની સીલિંગ લાઈટ્સ ઓફ છે. એક માત્ર પ્રવેશદ્વારે ટ્યુબલાઈટ ઝળહળી રહી છે. ઓરડાના મધ્યભાગે પિત્તળના મહાકળશમાં ઉગાડાયેલાં વિવિવિધરંગી ગુલાબનાં ફૂલોની જગ્યાએ માત્ર શ્યામરંગી ગુલાબ જ દેખા દે છે. બારીઓના પડદા શ્યામ અને ફ્લોર ઉપરની કારપેટ પણ શ્યામ. પલંગની મચ્છરદાની, ગાદલાની ચાદર, રજાઈ,  પિલોકવર સઘળું શ્યામ; દિવાલો પણ બ્લેક વોલપેપરથી એવી શ્યામરંગી, જાણે કે બેડરૂમ કોઈ સ્ટુડીઓનો ડાર્કરૂમ ન હોય! તો વળી તેણે પરિધાન કરેલો નાઈટગાઉન પણ શ્યામ જ છે. એક માત્ર ગૌર દેખાય છે, એનું વદન; હા, જુલિયેટનું વદન. ફુલ સ્લીવ નાઈટગાઉનની બાંયોની નીચેથી દેખાતા એના હાથના ગૌર પંજા અને પગનાં તળિયાં પણ ગૌર જ. જુલિયેટે તેના પતિ લોરેન્સ સાથેના સંબંધોનો છેદ ઉડાડીને બે બાળકો સાથે માતૃગૃહે પાછી ફર્યા પછી ઇન્ટિરિઅર ડેકોરેટર્સને બોલાવીને પોતાના બેડરૂમની આંતરિક સજ્જાને વૈરાગ્ય અને ઉદાસીના પ્રતીકસમી શ્યામલ બનાવડાવી દીધી હતી, એટલા માટે કે હવે લોરેન્સથી છૂટા પડ્યા પછી તેના જીવનમાં અન્ય રંગો માટે કોઈ સ્થાન રહ્યું ન હતું. જો કે જુલિયેટની માતા ઈલિઝાબેથ કે તેનાં સંતાનોને તેની આ હરકતનું કોઈ આશ્ચર્ય થયું ન હતું, કેમ કે તેઓ તેને ધૂની અને સ્વૈરવિહારી સમજતાં હતાં; વળી તેના આંતરિક કારણથી તેઓ અજ્ઞાત પણ હતાં.

એ રાત્રિએ જુલિયેટ ભરનિદ્રામાં હતી અને તેને લાગ્યું કે તેના મસ્તકના કેશમાં કોઈકની કોમળ આંગળીઓ ફરી રહી છે. એ આંગળીઓ હળવેકથી પક્ષીના પીછાની જેમ તેની ભ્રમરના મધ્ય ભાગ, કાનબુટ્ટીઓ અને નાસિકાના મધ્ય ભાગથી ઉપલા ઓષ્ઠ વચ્ચેની ખાંચ(Philtrum)ને સ્પર્શી રહી છે. હવે એ આંગળીઓ કેટલાક સમય સુધી તેના બિડાયેલા ઓષ્ઠને હળવેકથી સ્પર્શ્યા પછી તેની હથેળીનો પૃષ્ઠભાગ તેના ગાલો ઉપર નાજુક રીતે ફરવા માંડે છે અને તે ઝબકીને જાગી જાય છે. ઉપરાઉપરી તાલીસ્વરે તે સેન્સર નાઈટ લેમ્પને તેજોમય કરીને ભયભીત નજરે બેડરૂમમાં ચારે તરફ જોઈ વળે છે અને કોઈ ન દેખાતાં તેને ખાત્રી થઈ જાય છે કે એ સ્વપ્ન માત્ર જ હતું. વળી એને એ અહેસાસ પણ થઈ જાય છે કે સ્વપ્નિલ એ સ્પર્શ અન્ય કોઈનો નહિ, પણ લોરેન્સનો જ હતો. શય્યાસુખ પૂર્વે આવી જ આંગિક પ્રણયચેષ્ટાઓ લોરેન્સ કરતો અને જુલિયેટ પણ એ ચેષ્ટાઓની આદી થઈ ગઈ હતી. વળી બંધ આંખે એ સઘળી સંવનનક્રિયાઓને મન ભરીને તે માણતી પણ ખરી.

જાગી ગયેલી જુલિયેટ પલંગ નીચેની સુટકેસમાંથી ફોટો-આલ્બમ કાઢે છે અને શૂન્યમનસ્કભાવે અને શુષ્ક નજરે ટેબલ લેમ્પના અજવાળામાં મેરેજના અને હનીમૂનના ફોટાઓ જોવા માંડે છે. પરંતુ લોરેન્સ સાથે બેસીને આ જ આલ્બમને અનેકવાર જોવા છતાં પણ ધરપત મહેસુસ ન કરી શકતી એ જ જુલિયેટને આજે રસ પડતો નથી. બગાસું ખાતાં તેને છાતી સરસું ચાંપીને નાઈટલેમ્પને ડીમ કરી દે છે અને છેલ્લા અઠવાડિયા સિવાયના દસકાનાં મધુર દાંપત્યજીવનનાં સંસ્મરણોને વાગોળતાં વાગોળતાં તે ફરી પાછી નિદ્રાધીન થઈ જાય છે.

પરંતુ જુલિયેટનું અજ્ઞાત મન તો લોરેન્સથી વૈવાહિક સંબંધે છૂટા પડવાના છેલ્લા ઘટનાક્રમને જ  ઉખેળવા માંડે છે. આજલગીનું સુમેળભર્યું અને અન્યોન્ય નિર્ભેળ પ્રેમનું સિંચન પામીને ઘટાદાર બનેલું એમનું દાંપત્યવૃક્ષ એ દિવસે  અચાનક ઉન્મૂલન પામ્યું હતું અને એના માટે જવાબદાર પોતે જ  હતી. એ સાંજે ખુશમિજાજ ચહેરે ઓફિસેથી ઘરે આવેલા લોરેન્સ ઉપર કોઈપણ જાતની પૂર્વભૂમિકા વગર એણે વજ્રઘાત કર્યો હતો. જુલિયેટપક્ષે સ્વસ્થતાપૂર્વક અને લોરેન્સપક્ષે આઘાત અને આશ્ચર્યમિશ્રિત ભાવે તેમની વચ્ચે આમ સંવાદ થયો હતો :

‘મારી કેટલીક શરતો તને સ્વીકાર્ય હોય, લોરેન્સ, તો આપણી આપસી સંમતિથી;, નહિ તો ફેમિલી કોર્ટના ચૂકાદા હેઠળ આપણે છૂટાં પડીએ છીએ.’

‘ઓ માય ગોડ, તું ગાંડી તો નથી થઈ ગઈ! તને ભાન છે કે તું શું બોલી રહી છે? તારો મજાક કરવાનો ભાવ હોય તો આવી ગંભીર અને આઘાતજનક મજાક થાય ખરી?’’

‘મજાક નથી, હકીકત છે; અને તું માથું પટકશે તો પણ તને કારણ તો નહિ જ જણાવું.’

‘જુલી, ફોર ધ ગૉડઝ સેક, મને પરેશાન ન કર. ઘડીભર માની લઉં કે તું ગંભીર છે, તો પણ ફેમિલી કોર્ટની રૂએ મને કારણ તો આપવું જ પડે ને!’

‘આપણો મામલો કોર્ટે જશે, તો ત્યાં કારણ આપીશ; અને એ પણ સાવ ખોટેખોટું! ડાયવોર્સની મારી માગણીને સાચી ઠેરવવા ઈશ્વરની માફી માગીને મારે તારા ઉપર ખોટા આક્ષેપો પણ કરવા પડશે! આપણાં બેઉની ભલાઈ એમાં છે કે આપણે રાજીખુશીથી છૂટાં પડીએ.’

‘જો હવે હું ગંભીરતાપૂર્વક કહું છું કે આપણા કેબિનેટની આંતરિક સેઈફમાંની મારી  રિવોલ્વરથી મને શુટ કરી દે એટલે ડાયવોર્સની જફા વગર તું મારાથી આપોઆપ છૂટી, બસ! વળી હું સ્વૈચ્છિક રીતે સુસાઈડ કરી રહ્યો છું એવી  નોટ લખીશ એટલે તું આરોપમુક્ત! આનાથી વધારે તો તારા માટે હું બીજું શું કરી શકું?’ આમ કહેતાં લોરેન્સ રડી પડ્યો હતો.

‘એમ કરું કે, લોરેન્સ, હું જ મને પતાવી દઉં તો!’

‘આમ કહીને તું મને ઇમોશનલ ધમકી આપી રહી છે, ખરું ને! ઈશ્વરને ખાતર ધીમેથી બોલ, નહિ તો છોકરાં સમજશે કે આપણે ઝઘડી રહ્યાં છીએ.’

‘મેં એમને મારી મોમના ત્યાં મોકલી દીધાં છે.’

‘વાત આટલે સુધી પહોંચી ગઈ અને એ પણ મારી ગેરહાજરીમાં! તું મને ગાંડો કરી દઈશ, જુલી!’

‘હવે આડીઅવળી વાત પડતી મૂક, લોરેન્સ, અને મને જવાબ આપ કે આપણે કઈ રીતે છૂટાં પડવું છે?’

‘મારાં પેરન્ટ્સ તો આ દુનિયામાં મોજુદ નથી અને આપણાં બેઉ વચ્ચે એક માત્ર પેરન્ટ તરીકે તારાં મોમ મોજુદ છે. ચાલ, આપણે તેમના ઉપર છોડીએ કે આપણે કેવી રીતે છૂટાં પડવું? જોઈએ તો ખરાં કે તેઓ  કેવો માતૃધર્મ નિભાવે છે!’ લોરેન્સ ખિન્ન વદને બોલ્યો.

‘તું ભલે મને ઇમોશનલી બ્લેક મેઈલ ન કરતો હોય, પણ એટલું તો મક્કમતાપૂર્વક કહીશ કે મારો નિર્ણય અફર છે. હું ઇચ્છું છું કે આપણે આપસી સંમતિથી છૂટાં પડીશું તો જ આ વાત આપણા બે જણ પૂરતી ખાનગી રહેશે અને ખાસ તો મારાં  મોમથી પણ અજાણ રહેશે. હું બાળકો સાથે મોમ સાથે રહીશ એ સૌને બાહ્ય રીતે એમ જ દેખાશે કે મારો ભાઈ જેક કોલેજશિક્ષણ માટે ફિલાડેલ્ફીઆ ચાલ્યો ગયો હોઈ મોમને એકલવાયાપણું ન લાગે માટે હું ત્યાં રહું છું.’

‘તારું ખરેખરું કારણ એ જ હોય તો તું ત્યાં રહે અથવા એમને આપણા ભેગાં બોલાવી લઈએ, પણ આ માટે તારું ડાયવોર્સ લેવાનું લોજિક મને સમજાતું નથી.’

‘એ સમજાવીશ પણ નહિ. પરંતુ હા, આપણી આપસી સહમતિથી આપણે છૂટાં પડીએ છીએ તેમ મેં તારા ઉપરના વિશ્વાસથી માની લીધું છે; અને તેથી લે, આ કાગળ વાંચી જો, જેમાં મેં મારી શરતો લખી છે. તારે નીચે કોઈ સહી કરવી જરૂરી નથી, કેમ કે એ આપણે બેઉએ સમજવા પૂરતી છે અને આપણે સજ્જનોની જેમ તેનું પાલન કરીશું.’ આમ કહીને જુલિયેટે ભાવવિહીન શુષ્ક ચહેરે લોરેન્સ આગળ કાગળ ધરી દીધો હતો; જેમાં આમ લખેલું હતું. .

·                  આપણે આપસી સંમતિથી છૂટાં પડીએ છીએ અને આપણા ડાયવોર્સ આપણા બે જણ વચ્ચે                           ખાનગી જ રહેશે.

·                   હું બંને બાળકો સાથે મોમના ત્યાં રહીશ, એ બાહ્ય દેખાવ હેઠળ કે આપણા સંબંધો નોર્મલ છે                           અને તું  પણ  વિના રોકટોક અવારનવાર અમારા ત્યાં આવતોજતો રહીશ.

·                  ઈશ્વરસાક્ષીએ અને આપણા અંતરાત્માના અવાજે આપણે લગ્નવિચ્છેદ કર્યો હોઈ આપણે                             એકબીજાંને    અજનબી વ્યક્તિઓ તરીકે જ મળીશું અને આપણે પતિપત્ની હોવાનો વિચારસુદ્ધાં                   પણ નહિ કરીએ.

·                  કાયદેસર તારી સ્થાવર-જંગમ મિલ્કતના મારા અડધા હકદાવા હેઠળ મને મળવાપાત્ર નાણાં                       અથવા વન ટાઈમ એક મિલિયન ડોલર એ બેમાંથી જે ઓછું હોય તે જ તારે રોકડ સ્વરૂપે જ                         મને ચૂકવવાનું રહેશે.

·                  મારા કે સંતાનોના ભરણપોષણ તરીકે કે અન્ય ખર્ચ નિમિત્તે તારે મને કશુંય આપવાનું રહેશે                        નહિ.

·                  સંતાનો પુખ્તવયનાં થયેથી તેમની ઇચ્છા મુજબ ગમે ત્યાં રહી શકશે.

·                  આપણે પુનર્લગ્ન કરીશું નહિ.

·                  મારી ઇચ્છા થયેથી હું ગમે ત્યારે ડાયવોર્સ રદબાતલ કરીને ફરીવાર તારી સાથે લગ્નગ્રંથિથી                      જોડાઈ શકીશ.

લોરેન્સે જુલિયેટને કાગળ પરત આપતાં કહ્યું હતું. ‘હું સારી રીતે જાણું છું કે તું ખુદ્દારી અને કૃતનિશ્ચયતાની એક જીવંત મિસાલ હોઈ તારા નિર્ણયને નહિ જ બદલે અને તેથી કપાતા દિલે પણ તારી ઇચ્છાને માન આપીશ, કેમ કે હું તને બેહદ ચાહું છું અને તે માટે હું ગમે તે કરવા તૈયાર છું. પરંતુ એક વાત તો નક્કી કે તું મારાથી કંઈક છુપાવે છે, જુલિયેટ!’

‘હા, એ સાચું અને સમય આવ્યે એ હું તને કહીશ પણ ખરી. મૂળ વાત કે તું નાણાંની વ્યવસ્થા કેટલા દિવસમાં કરી શકીશ?’

‘અઠવાડિયું તો થશે જ, કેમ કે તારે રોકડા જ જોઈએ છે. આમ તો તારા હક્કની રૂએ તો મારે અઢળક આપવાનું થાય, પણ તું  એક મિલિયન જ માગે છે એટલે રોકડ સગવડ અંગે મારા માટે એટલી રાહત ગણાય. વળી એ પણ હાથ ઉપર ન હોઈ મારે મિત્રોને ચેક આપીને તેમની પાસેથી રોકડા મેળવવા પડશે.’

* * *

ઈલિઝાબેથ દોહિત્ર-દોહીત્રીને સ્કૂલબસમાં બેસાડવા માટે વહેલી સવારે ડ્રાઈવ-વે પાસે ઊભેલાં હતાં અને લોરેન્સની લેક્સસ કાર આવી પહોંચી. એણે કાર ધીમી પાડીને છોકરાંઓને હેલો-હાય કહીને ગરાજ આગળ પાર્ક કરી દીધી. ડોરબેલના અવાજે જુલિયેટે દરવાજો ખોલીને લોરેન્સને આવકાર્યો. ટેલિફોનિક ગોઠવણ મુજ્બ લોરેન્સ સમયસર આવી ગયો હતો.

લોરેન્સે અંદર દાખલ થતાં જ એકાંતનો લાભ લઈને જુલિયેટના હાથમાં કરન્સીનું પાકીટ પકડાવી દેતાં કહ્યું, ‘મોટી નોટો છે, પૂરા એક મિલિયન.. મોમના આવવા પહેલાં ઠેકાણે મૂકી દે.’

જુલિયેટના બ્લેક નાઈટ ગાઉન તરફ લોરેન્સનું ધ્યાન જતાં તેનાથી ટીખળ કર્યા સિવાય રહેવાયું નહિ અને કહ્યું,  ‘અરે, આ શું જોઈ રહ્યો છું? શ્યામરંગી વસ્ત્રપરિધાન કરેલી ‘ક્લિયોપેટ્રા’ મુવીની ઈલિઝાબેથ ટેલરની પ્રતિકૃતિ કે પછી મારા એક ભારતીય મિત્રના કહેવા પ્રમાણેની પૂર્વીય મીરાંબાઈ? ‘ઓઢું કાળો બ્લેન્કેટ, દુઝો ડાઘ ન લાગે કોય’ (I am wrapped up in a black  blanket, so that no any stain can tarnish it) એ મતલબનું કંઈક એ ગાતો હતો. મને તેણે એ પણ સમજાવ્યું હતું કે મીરાંનું કાસળ કાઢવા તેને ઝેરનો પ્યાલો મોકલવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ આપણા કિસ્સામાં તો સાવ જુદું થાય છે. તેં તો ‘પાશ્ચાત્ય મીરાં’ બનીને જાતે જ ઘૂંટેલા ઝેરનો પ્યાલો ગટગટાવ્યો છે, કેમ ખરું કે નહિ?’

‘હવે વહેલી સવારમાં મારો મુડ ખરાબ કર્યા વગર ચૂપ બેસી રહે તો સારું! હવે આપણે મિત્રો છતાંય તારાથી  રિસાઈ જવાના મારા અધિકારને મેં જતો કર્યો નથી!’ આમ કહીને જુલિયેટે મધુર ગુસ્સાસહ ત્વરિત બેડરૂમમાં જઈને પેકેટને કેબિનેટમાં મૂકી દીધું.

થોડીવાર પછી ઈલિઝાબેથનું આગમન થયું અને તેમણે આવતાંની સાથે જ જણાવી દીધું કે પોતે હાલ જ ગ્રોસરીનો કેટલોક સામાન ખરીદવા બહાર જાય છે. એક અઠવાડિયે ભેગાં મળેલાં એમને પ્રાયવસી મળી રહે તે આશયે એમણે    બહાનું ઊભું કર્યું હતું.

જુલિયેટે લોરેન્સને બ્રેકફાસ્ટનું પૂછતાં તેણે અનીચ્છા દર્શાવી અને જુલિયેટને હાથના ઈશારાથી સામેના સોફા ઉપર બેસવાનું કહ્યું.

‘સામેના સોફે કેમ? તારી પાસે અડીને ન બેસી શકું?’

‘તારી જ તો શરત છે કે આપણે એકબીજાંને અજનબીની રીતે મળીશું અને પતિપત્ની હોવાનો વિચારસુદ્ધાં પણ નહિ કરીએ!’

‘તો પછી તું મને પજવે છે કેમ? રાત્રે ચેનથી ઊંઘવા પણ દેતો નથી!’

’હું તને પજવું છું! તને અહીં આવ્યાને અઠવાડિયું થયું. પહેલીવાર રૂબરૂ મળીએ છીએ અને આપણી વચ્ચે ફોન ઉપર  રાત્રે કે ક્યારેય કોઈ વાતચીત પણ થઈ નથી. પણ હા સમજ્યો!  તો હું રાત્રે જ હેરાન કરું છું, એમ ને! એ પણ સપનામાં જ, ખરું ને! ખરે જ તું હેરાન થતી હોય, તો …તો હું રોજ રાત્રે એમ જ કરીશ!  ’

‘ચાલ, એ વાત રહેવા દે. હું તને પૂછું છું કે મારી ગેરહાજરીમાં તને કોઈ અગવડતા પડે છે, ખરી?’

‘તમાચો ઠોકી દીધા પછી પૂછવાનું કે ગાલ તતડે છે?’

‘મારા ગાલ ઉપર પણ તમાચો તો પડ્યો જ છે ને, ભલે ને પછી મેં જ મને જડી દીધો હોય!’

‘પોતાના હાથે પોતાના ગાલ ઉપર તમાચો તો હળવો જ પડે, સામેવાળાને તો ખેંચીને જ દેવાય ને! હું કહું છું કે આપણે એકબીજાંના તતડતા ગાલોને પંપાળીને રાહત આપવી જ હોય, તો હજુય ક્યાં મોડું થયું છે? હાલ જ ચર્ચ તરફ દોડી જઈએ, ફાધર આગળ પશ્ચાત્તાપ કરી લઈએ, ફરી જોડાઈ જઈએ અને એકબીજાંના ગાલોને પંપાળી લઈએ!’

‘એમ જ થશે, પણ એ સમય આવ્યે! મારી આખરી બે શરતો પણ એવી જ છે ને! કેમ ભૂલી જાય છે?’

‘ભૂલ્યો નથી, કેમ કે એ જ તો મારા જીવનની આશાદોરી છે ને! પણ હું પૂછું છું કે આ તે તારી કેવી અદાલત? તું કેદની સજા ફરમાવે, પણ કેટલાં વર્ષની એ ચૂકાદામાં જણાવે જ નહિ!’

‘અંદાજે વર્ષ જણાવું તો ચાલે?’

‘ના, મારે તો સજામાફી જ જોઈએ. તું નહિ સાંભળે, તો ઉપલી અદાલતમાં અપીલ કરીશ, મોમની અદાલતમાં!’

‘ઈશ્વરને ખાતર તેમ કરીશ નહિ. મોમ દુ:ખીદુ:ખી થઈ જશે!’

‘તો તારા આ પગલાથી હું સુખીસુખી થઈ ગયો એમ તું માને છે? તારા ચૂકાદાની પાયાની ખામી એ જ કે તેં મને આરોપ તો સંભળાવ્યો જ નથી!’

‘પણ તું આરોપી હોય તો જ આરોપનામું સંભળાવું ને! આરોપી તો હું જ છું અને મેં જ મને સજા ફરમાવી છે. તારા ઉપર તો મારી સજાની આડઅસર થઈ ગણાય!’

‘નિર્દોષને સજા એ વળી ક્યાંનો ન્યાય ગણાય? વળી મારા માટે એ સજાની આડસસર નહિ, પણ સીધી જ અસર કહેવાય!.’

‘તો શું તું એમ માને છે કે મને આપણા વિયોગનું કોઈ દુ:ખ નહિ થતું હોય! જાણવું છે તારે, મારું દુ:ખ? તો જા, મારો બેડરૂમ જોઈ આવ.’

‘શું દિવાલો ઉપર મારા ફોટા જડી દીધા છે કે શું?’

‘એ તો તું જ જોઈ આવ ને!’ આમ કહેતાં જુલિયેટ હૈયાફાટ રડી પડી.

ગભરાયેલો લોરેન્સ જુલિયેટના બેડરૂમ તરફ ધસી ગયો અને શ્યામરંગી ઇન્ટિરિયર જોતાં જ ફાટ્યા અવાજે બોલી ઊઠ્યો, ‘અરે પગલી, હું મરી નથી ગયો; જીવું છું, જીવતોજાગતો તારી સામે તો છું! તારી આવી માનસિક હાલત જોતાં હવે મને લાગે છે કે મારે તને હમણાં જ મારી સાથે લઈ જવી પડશે. હું તારી શરતોને ખારિજ કરું છું. તું એમ ન માનતી કે મને તારા આવા ઘાતકી પગલા પાછળના કારણની ખબર ન પડે! તારે કોઈક કારણોસર નાણાંની જરૂર હતી અને તેં તારી ખુદ્દારીએ મારી પાસે સીધી માગણી ન મૂકતાં આપણા મધુર દાંપત્યજીવનને વટાવી ખાધું. પરંતુ તું એ ભૂલી ગઈ કે દિવ્ય પ્રેમથી જોડાયેલાં પતિપત્ની એકબીજાંનાં સુખદુ:ખનાં સાથી હોય છે. આપણે લગ્ન પહેલાં ‘હું’ અને ‘તું’ હતાં અને લગ્ન પછી ‘આપણે’ બની ગયાં કહેવાઈએ. તારે ડાયવોર્સના આવા જલદ માર્ગે જવા પહેલાં મને ચકાસવો જોઈતો તો હતો!  ખેર, આમ છતાંય હું તને દોષ નથી દેતો, કેમ કે તેં કોઈ ઉમદા હેતુ માટે ડાયવોર્સ અને તે થકી મળનારા નાણાંકીય લાભને રોકડો કરી લીધો લાગે છે. હવે મારે જાણવું તો પડશે જ કે તારો કયો એવો ઉમદા હેતુ છે કે જેના માટે તારે આમ ઝેરનાં પારખાં કરવાં પડ્યાં!’

જુલિયેટને લોરેન્સના સીધા વાકપ્રહાર સામે ઝૂકી જવું પડ્યું અને રડતાંકકળતાં કહેવું પડ્યું, ‘લોરેન્સ, એ ઉમદા હેતુ છે, બબ્બે જિંદગીઓ બચાવવાનો; એક, જેકની અને બીજી તેના દોસ્ત જહોન્સનની. હું આજે જ મોમ આગળ જેકને મળવા જવાનું બહાનું કરીને આ નાણાં લઈને હું ફિલાડેલ્ફિઆ જવાની હતી. હવે આપણા બેઉ વચ્ચે વાત ઊઘાડી પડી જ ગઈ છે, તો આપણે બંને સાથે જ જઈશું. મોમને આ વાતની ખબર ન પડવી જોઈએ, નહિ તો તે આંતરિક રીતે તૂટી પડશે.’

લોરેન્સ આ સાંભળીને રાડ પાડતાં બોલી પડ્યો, ‘આટલી ગંભીર વાતનો મારી સાથે પડદો! તેં મને પરાયો ગણ્યો, એમ ને! કેમ, જેક મારો પણ ભાઈ ન ગણાય? વળી એનો મિત્ર પણ પરાયો કેમ ગણાય? એ જુવાનિયાઓ એવું તે શું પરાક્રમ કરી બેઠા કે આવડી મોટી નાણાંકીય આફતમાં ઘેરાઈ ગયા? કોઈ ખંડણીખોરોએ એમને બાનમાં લીધા છે કે શું? આજકાલ આપણા દેશમાં આવા ક્રાઈમ ખૂબ જ વધી ગયા છે. ખેર, માંડીને વાત કર કે હકીકત શું છે?’

‘વાત એમ છે, લોરેન્સ, કે આપણો જેક સીધોસાદો અને નિખાલસ હોઈ સહજ રીતે જ જહોન્સનનો બેસ્ટ ફ્રેન્ડ બની ગયો. તેણે વાતવાતમાં જણાવી દીધું હતું કે પોતે આર્થિક રીતે મધ્યમવર્ગનો માણસ છે. અહીં ફિલાડેલ્ફિઆ ખાતે પોતે ભણવા આવી શક્યો છે તે તેનાં બહેન અને જીજાજીની ઉદારદિલિ આર્થિક સહાયના કારણે જ તો. તેણે એ પણ જણાવ્યું હતું કે અમે સ્વમાની છીએ અને મારી બહેનને પણ જીજાજીની આવી સહાય લેવી ગમી નથી. તે માને છે કે દાંપત્યજીવનમાં અંગત સ્વાર્થ આડો આવવો જોઈએ નહિ.  જહોન્સને જેકની વાત ગંભીરતાથી લેતાં તેને મદદરૂપ થવા માટેની તૈયારી બતાવી અને તેણે પોતાની યોજના સમજાવી. જહોન્સનના પિતા બિલિયોનર હોઈ તેમણે બેંકના પિતાપુત્રના સંયુક્ત લોકરમાં એક મિલિયન ડોલર રિઝર્વ હાર્ડ કેશ મૂકી રાખ્યા હતા, જે ભવિષ્યે જહોન્સનને કામમાં આવી શકે. લોકરની એક ચાવી જહોન્સન પાસે રહેતી હતી. મૂર્ખાઓએ જલ્દી નાણાં કમાઈ લેવાનો શોર્ટ કટ વિચાર્યો અને કેસિનોના રવાડે ચઢી ગયા. તેમનું ભાગ્ય ખૂલવાની આશામાં ને આશામાં એકાદ મહિનામાં તો સૂપડું સાફ! તેઓ દસેદસ લાખ ડોલર ગુમાવી ચૂક્યા. જહોન્સન ખૂબ જ સંવેદનશીલ હોઈ પિતા આગળ શરમિંદગી ન અનુભવવી પડે તે માટે તેણે જેક આગળ આત્મહત્યા કરી લેવાની ઇચ્છા જણાવી. જેકે કહ્યું કે આ આફત માટે જવાબદાર તે પોતે જ છે અને તેથી આત્મહત્યા તેણે કરી લેવી જોઈએ. જહોને કહ્યું કે ભલે તને આર્થિક સહાય માટે આમ કરવાનો મને વિચાર આવ્યો હોય, પણ તને કંઈ લાખો ડોલરની સહાયની જરૂર ન હતી. મારી પોતાની પણ લાલસા હતી કે પિતાએ મને આપેલા મિલિયન ડોલર આમ લોકરમાં વ્યર્થ પડ્યા રહે તેના કરતાં તેમાં વૃદ્ધિ કરીને હું તેમને સરપ્રાઈઝ આપું. આખરે તેમણે તાજેતરમાં જ ઊજવેલા ફ્રેન્ડશીપ ડે ઉપર એકબીજા માટે મરી ફીટવાના તેમના સંકલ્પને યાદ કરીને એ નતીજા ઉપર આવ્યા હતા કે બંને સાથે જ આત્મહત્યા કરી લેશે. પરંતુ જેકને આપણા ઉપર થોડી આશા બંધાઈ અને એક ચાન્સ લેવાના ઈરાદે તેણે મને ટેલિફોનિક બધી કેફિયત જણાવી. મેં વારાફરતી બંને સાથે વાતચીત કરીને તેમને હૈયાધારણ આપી કે હું પૂરા મિલિયન ડોલર લઈને ટૂંક સમયમાં રૂબરૂ આવું છું અને તમે લોકો કોઈ અવિચારી પગલું ભરતા નહિ. મેં એમને એમ પણ સમજાવ્યું કે તમે બેઉ તરવરતા યુવાન છો, અભ્યાસમાં તેજસ્વી છો, જીવનમાં કંઈક કરી શકવાની તમે લોકો ક્ષમતા ધરાવો છો. તમે જીવન જ ગુમાવી  બેસશો તો બધું ખતમ થઈ જશે. તમારા બેઉના જીવન સામે એક મિલિયન ડોલરની કોઈ વિસાત નથી. ઈશ્વરને ખાતર મારી રાહ જુઓ અને મેં જેકને મોમની તેના પ્રત્યેની લાગણીની યાદ અપાવીને તેને સમજાવીને વારી લીધો હતો..’

* * *

જુલિયેટ અને લોરેન્સ એરપોર્ટથી સીધાં જેક અને જહોન્સનની હોસ્ટેલે પહોંચી ગયાં. એ બેઉ મિત્રો તેમને ભેટી પડીને ચોધાર આંસુએ રડી પડ્યા. લોરેન્સે જહોન્સનને પૂછ્યું, ‘બોલ, શું કરવું છે? આ નાણાં બેંકના લોકરમાં સીધાં મૂકી દેવાં છે કે તારા પિતાના હાથમાં આપી દેવાં છે?’

‘મારી-અમારી વિચારશક્તિ બહેર મારી ગઈ છે. આપ બેઉ વડીલોને ઠીક લાગે તેમ કરી શકો છો. આપ બેઉનો આભાર વ્યક્ત કરવા માટે અમારી પાસે શબ્દો નથી. આપે અમને જીવતદાન આપ્યું છે, તેનું ઋણ અમારાથી અદા થઈ શકશે તો નહિ; પણ અમે ઈસુને પ્રાર્થીએ છીએ કે આપને આ લોક અને પરલોકમાં સુખ, સમૃદ્ધિ, સામર્થ્ય અને પરમ શાંતિ પ્રાપ્ત થાઓ..’

જુલિયેટ અને લોરેન્સનાં દિમાગોમાં એકસાથે સમાન વિચાર ઝબૂક્યો અને ચારેય જણાં જહોન્સનના પિતાની એપોઈન્ટમેન્ટ લઈને તેમની ઓફિસમાં પહોંચી ગયાં. મિ. જહોનની ચેમ્બરમાં સંવેદનશીલ વાતાવરણ બની રહ્યું. સઘળી કેફિયત રજૂ થઈ. મિ. જહોને જુલિયેટ અને લોરેન્સની સજ્જનતાને બિરદાવતાં કહ્યું, ‘આપે આપના સુખી દાંપત્યજીવનને હોડમાં મૂકીને આપણા બેઉ દીકરાઓની જિંદગી બચાવી છે, જે નાનીસૂની વાત નથી. જુવાનિયાઓએ ભૂલો કરી છે અને આ ઉંમરે એ થાય એ સ્વાભાવિક પણ છે. આપ આપનાં નાણાં પાછાં લઈ જાઓ, જેને આપ બેઉના પુનર્મિલનની મારા તરફની ભેટ સમજજો. જેક હવે મારો દીકરો જ છે. તેને જેટલું ભણવું હશે તે ભણવા માટેના તેના ખર્ચની જવાબદારી હું આનંદભેર સ્વીકારું છું. જહોન્સને જે કંઈ ભૂલ કરી છે તે ક્ષમ્ય છે, એટલા માટે કે તેણે લોકરમાંનાં નાણાંને મોજમજા માણવા માટે નહિ, પણ મિત્રભાવે જેકને મદદરૂપ થવા માટે લીધાં હતાં. જો કે એણે એમાંથી સીધી મદદ કરી હોત તો એ વધારે ઉચિત ગણાત. ખેર, જે થયું તે થયું. માનવજીવનમાં ઘટતી આવી ઘટનાઓ પાછળ કોણ જાણે કેટકેટલા ભેદ જળવાયેલ હોય છે. ઈશ્વર સૌનું ભલું કરે.’

પ્રસન્ન વદને અને ભાવવિભોર હૈયે એ પાંચેય જણ છૂટાં પડે છે.

– વલીભાઈ મુસા (તા.૦૫૦૨૨૦૧૬)

(‘ઓપિનિયન’માં પ્રસિદ્ધ થયા તા.૦૩૦૩૨૦૧૬)

 

Posted in ટૂંકી વાર્તા | Tagged , , , , , , , , , , | 6 Comments

એક ખાનગી સમાચાર!

“હું પ્રસુતિગૃહના લેબર રૂમ સામેના બાંકડે બેઠો હતો. મારી પાસે અનસુયા બેઠી હતી, મારી બહેન. બનારસથી તેના હઠાગ્રહથી તેની ભાભીની સુશ્રૂષા કરવા અને ઘર સંભાળવા આવી હતી.

ત્રણેક વર્ષ પહેલાંનો મલ્લિકાનો પ્રથમ પ્રસુતિ વખતનો એ સમય મને યાદ આવી ગયો. અસહ્ય પ્રસવપીડા અને સિઝેરિયનની સલાહ છતાં મલ્લિકાએ કુદરતી રીતે પ્રસુતિ થવા દીધી હતી. એણે ગર્ભાવસ્થાના એ દિવસોમાં ‘માતૃત્વ’ અંગે વિપુલ પ્રમાણમાં વાંચન કર્યું હતું અને મારી સાથે શેર પણ કર્યું હતું. ઔષધશાસ્ત્ર (Medicine)ના પિતા ગણાતા હિપોક્રેટ્સનું ‘કુદરત એ શ્રેષ્ઠ તબીબ છે’ (Nature is the best Physician.) અવતરણ તેને પ્રિય હતું અને એને એ અનુસરવા માગતી હતી. કુદરતી પ્રસુતિ થવા દેવા માટે એ ત્રણત્રણ દિવસ સુધી ઝઝૂમતી રહી હતી અને અફસોસ કે આખરે તેણે મૃત બાલિકાને  જન્મ આપ્યો હતો. આ દુ:ખદ ઘટનાથી એને, મને અને અમારાં સઘળાં સ્નેહીજનોને ખૂબ જ આઘાત તો લાગ્યો હતો; પણ અમે ઈશ્વરેચ્છાને આધીન થઈ ગયાં હતાં. આમ છતાંય આ વખતે બીજી પ્રસુતિએ પણ એ એના કુદરતી પ્રસુતિના ઈરાદામાં મક્કમ હતી.

એક પરિચારિકાએ અમને ભાઈબહેનને ખુશખબરી સંભળાવી, ‘કન્હૈયો અવતર્યો છે.’

‘તમે લોકોએ નામ પણ આપી દીધું!’ મેં કહ્યું.

‘અમારી સાંકેતિક નામ જણાવવાની પ્રથા છે. દીકરી હોત તો રાધા કહેત!’

‘કોઈ અન્ય ધર્મી પ્રસુતા હોય, તો પણ!’

‘ના. એમને પૂછી લઈએ છીએ, એમને પસંદ એવા સાંકેતિક નામ માટે. અમારાં મેડમને છોકરો-છોકરી, બાબો-બેબી, પેંડા-જલેબી જેવા નીરસ અને ભેદભાવસૂચિત શબ્દોમાં ખુશખબરી અપાય તે પસંદ નથી.’

થોડીવાર પછી ગાયનેક ડોક્ટર સુશીલા આહિરે અમને બેઉને પોતાના કન્સલ્ટીંગ રૂમમાં બોલાવ્યાં અને અમારા ‘કન્હૈયા’ના જન્મ વખતનાં તેમણે અનુભવેલાં ચાર આશ્ચર્યો કહી સંભળાવ્યાં. એક, પીડારહિત પ્રસુતિ; બે, બાળક રડ્યું નહિ; ત્રણ, તેણે સમજદાર બાળકની જેમ ખુલ્લી આંખે ચોતરફ નજર ફેરવ્યા કરી; અને ચાર, તેના ચાંદી જેવા ચમકતા બધા જ શ્વેત બાલ! એક બોનસ ખુશખબરી પણ હતી કે સંપૂર્ણ રીતે  વિકસિત પૂરેપૂરા બત્રીસ ચમકતા દાંતની શૃંખલા!’ વધારામાં એમણે એ પણ કહ્યું કે, ‘મેડિકલ વર્લ્ડમાં આ એક મોટા સમાચાર છે. તમારા કન્હૈયાની જન્મગત ખાસિયતો અંગે હું, મિડવાઈફ ઝરીના અને બે નર્સ એમ અમે ચાર જણ; તમારી બહેન, બાળકની માતા અને તમે એમ ત્રણ મળીને બધાં કુલ્લે સાત જણ જ જાણીએ છીએ. વધુમાં અમેરિકા ખાતેના મારા પિતા સમાન અને ગાયનેક ફેકલ્ટીમાં વિશ્વભરમાં માંધાતા ગણાતા ડૉ. ફ્રેડરિક સાથે હું આ વાત શેર કરવાની છું. આમ આપણે આઠ જણ જ થોડાક સમય પૂરતાં આ ઘટનાનાં સાક્ષી હોઈશું. તમે  તમારાં અન્ય સગાંવહાલાંને પણ આ અંગે કશું જ ન કહો તેવી મારી સલાહ છે. હા, તેનું સંપૂર્ણ રીતે માથું ઢંકાયેલું રહે તેવી કેપ સાથેનો તેનો ફોટોગ્રાફ મોબાઈલમાં લઈને તે લોકો સાથે જરૂર શેર કરી શકો છો. વળી હા, ફોટો લેતાં તેના દાંત દેખાઈ ન જાય તેની કાળજી રાખજો. જો એટલું પણ નહિ કરો તો એ લોકો જાતજાતની અટકળો બાંધશે. બીજું એમને જણાવી દેવાનું કે ત્રણ દિવસ સુધી બાળક કે તેની માતાને મળી શકાશે નહિ. આ બધી અગમચેતીનું કારણ એ છે કે જો આ વાત જાહેર થઈ જાય તો મિડિયાવાળાઓનાં ધાડાં ઊતરી પડે. હાલ તો માદીકરાને સંપૂર્ણ આરામની જરૂર છે.’ અમને વધામણી આપનાર નર્સને ‘કન્હૈયો’થી વિશેષ અમને કંઈપણ ન કહેવાનું જણાવાયું હશે, જેની અમને હવે ખબર પડી હતી.

હું તો આ બધું સાંભળીને અવાક્ બની ગયો હતો, પણ અનસુયા તો બોલી પડી હતી, ‘વાહ, ગ્રેટ. ઈટ્સ ક્યુટ, મેમ!’

અમારી હાજરીમાં જ એમણે કેલિફોર્નિયા યુનિવર્સિટીના મેડિકલ રિસર્ચના ગાયનેક વિભાગના પ્રિન્સીપલ ડાયરેક્ટર ડૉ. ફ્રેડરિકને ત્યાંની રાત્રિ હોવા છતાં ઉત્સાહ છલકતા ચહેરે સેલફોન જોડ્યો. તેમણે સ્પીકર ઑન રાખીને વાતચીત આરંભી, કે જેથી અમે પણ એ વાતચીત સાંભળી શકીએ. સ્વાભાવિક છે કે વાત અંગ્રેજીમાં જ હોય અને અમે બંને ભાઈબહેન અંગ્રેજી ઉપર સારું એવું પ્રભુત્વ ધરાવતાં હોઈ અમેરિકન ઉચ્ચારવાળું અંગ્રેજી પણ આસાનીથી સમજી શકતાં હતાં. એમની વાતચીત કંઈક આ પ્રમાણે રહી હતી.

‘સર, અડધી રાત્રે ડિસ્ટર્બ કર્યા એ બદલ દિલગીર છું.’

‘નો પ્રોબ્લેમ.’ સામેથી જવાબ મળ્યો.

‘ઓળખાણ પડી?’

‘બાપ દીકરીને ન ઓળખી શકે? બોલ, માય ડૉટર.’

‘આપની સાથે હું જ્યારે ગાયનેકમાં સુપર સ્પેશ્યાલિટી કરતી હતી, ત્યારે આપે એક વાત કહેલી યાદ અપાવું. આપે કહ્યું હતું કે અમારા પૂર્વના કોઈક ધર્મસંસ્થાપક જન્મ્યા હતા, ત્યારે તેમના માથાના બાલ સફેદ હતા અને એમને ‘વૃદ્ધ રાજકુમાર’નું લાડલું નામ આપવામાં આવ્યું હતું. વળી આપે એ પણ કહ્યું હતું કે હજારો વર્ષોના આંતરે અબજો બાળકોના જન્મના કિસ્સાઓમાં કોઈ એકાદ જવલ્લે  (Rarest of the rare) જ આવું બાળક જન્મે. મારા મેટરનિટી હોમમાં હમણાં જ એવું માથે સફેદ બાલવાળું એક બાળક જન્મ્યું છે. વળી બીજી ત્રણ વિશેષતાઓ એ છે કે એ બાળકે જન્મતાં તેની માતાને કોઈ વેદના આપી નથી, તે રડ્યું પણ નથી અને સૂમસામ સમજદાર બાળકની જેમ આસપાસ ઊભેલાંઓ સામે પોતાની નજર ફેરવ્યે જાય છે. આપ સમજી શક્યા હશો કે મેડિકલ સંશોધનના ક્ષેત્રમાં આ એક ટિપીકલ કેસ કહેવાય અને એનો અભ્યાસ થવો જોઈએ. અને હા, એક વાત તો કહેવાનું ભૂલી જ ગઈ કે તે દાંતની પૂરેપૂરી બત્રીસી ધરાવે છે. ’

‘એ બાળકનાં પેરન્ટ્સ હાજર હોય તો હું તેમની સાથે વાત કરી શકું?’

‘યેસ, યેસ, વ્હાય નોટ? હોલ્ડ ઓન, પ્લીઝ; એન્ડ ટૉક વિથ મિ. રણબીર ચાવલા.’

‘કોન્ગ્રેટ્સ મિ. ચાબલા. આપના ત્યાં દિવ્ય બાળક અવતર્યું છે. તે જન્મથી જ જિનિયસ છે. અભિનંદન. અમે તેના ઉપર રિસર્ચ કરવા માગીએ છીએ. મારી પાસે મિ. બિલ ગેટ્સ અને મિ. વૉરન બફેટના સંયુક્ત ચેરિટી ફંડમાંથી અસાધારણ એવી કોઈ મેડિકલ રિસર્ચ માટે અનલિમિટેડ ગ્રાન્ટની ઑફર છે. આપના બાળકના સમાંતરે અને ઉપલાં સ્તરે લોહીના સંબંધે જોડાયેલાં તમામ સગાંવહાલાંને પરમેનન્ટ અમેરિકન વિઝા, રોજગાર, નિવાસસ્થાન અને એ બાળકના ભણતરના તમામ ખર્ચને પૂરું પાડવામાં આવશે. અમારે બાળકની સાથે બ્લ્ડ રીલેટેડ તમામ સગાંઓને પણ ચકાસવાં પડશે અને એટલા માટે જ અમે તેમને બોલાવીએ છીએ. આ ખુલાસો એટલા માટે કે આપ આને પ્રલોભન ન સમજી બેસો. આ રિસર્ચ અમે જગતનાં તમામ જન્મનારાં બાળકો જન્મથી જ જિનિયસ હોય એ માટે નથી કરતા અને એ થઈ શકે પણ નહિ. અમે તો કંઈક એ શોધવા માગીએ છીએ કે જેના થકી ઓછામાં ઓછું મંદબુદ્ધિ ધરાવતાં બાળકોને નોર્મલ બનાવી શકીએ. આપને આ બધી જે ઑફર કરી રહ્યો છું તે માટેનો સત્તાવાર અધિકાર મારી પાસે ન હોવા છતાં મને વિશ્વાસ છે કે એ બધું હું મંજૂર કરાવી શકીશ. વધારામાં અમારી એક મુખ્ય ઑફર કે એ બાળકના નામે તમે કેટલા ડોલર રિઝર્વ કરાવવા માગો છો તે અમે આપના ઉપર છોડીએ છીએ. મેડિક્લ રિસર્ચમાં આપ સહકાર આપશો એ અમારે મન મોટી વાત છે અને તેથી જ એક બિલિયન ડૉલર સુધીની આપની માગણી અમે હોંશેહોંશે સ્વીકારી લઈશું. હવે આપ ડૉ. સુશીલાને ફૉન આપશો, મિ. રાનબીર?’

અમે હજુસુધી અમારા કન્હૈયાને જોયો પણ ન હતો અને આ બધું જે થઈ રહ્યું હતું તેનાથી હું તો સ્તબ્ધ બની ગયો હતો. મારે કબૂલ કરવું પડશે કે મારી બહેન અનસુયા કે જે મારી પાસે જ બેઠેલી હતી, તે મારા કરતાં વધારે પરિપક્વ, શાંત અને સ્વસ્થ (Matured, calm and comfortable) લાગતી હતી. તેણે સહજભાવે ડૉ. સુશીલાને મિ. ફ્રેડરિક સાથે વાતચીત ચાલુ રાખવાનું કહીને અને મને ઊભા થવાનો ઈશારો કરતાં કહ્યું, ‘અમે અમારા ક્ન્હૈયાને જોઈ તો લઈએ, એ પહેલાં કે દુનિયા આખીયમાં…!’. ગોપનીયતા જાળવવાનો ખ્યાલ આવી જતાં તેણે વાક્ય કાપી નાખ્યું.

ડૉ. સુશીલાએ ‘ભલે’ કહીને પોતાની ફોન ઉપરની વાત ચાલુ રાખી હતી.

અમે ડૉ. સુશીલાની ઑફિસમાં હતાં તે દરમિયાન મલ્લિકા અને અમારા કન્હૈયાને લેબર રૂમમાંથી ડીલક્ષ રૂમમાં શિફ્ટ કરી દેવામાં આવ્યાં હતાં.

ચેમ્બરમાંથી બહાર નીકળતાં જ બહાર ઊભેલી મિડવાઈફ મિસિસ ઝરીના પઠાણ અમને ડીલક્ષરૂમ ભણી લઈ જવા માંડી. રસ્તામાં તેણે કહેવા માંડ્યું, ‘મેડમની સૂચનાથી રૂમની બહાર ત્રણેય શિફ્ટ માટેના વૉચમેન નિયુક્ત થઈ ગયા છે. એ લોકોને પણ રૂમની અંદર જવાની મનાઈ ફરમાવી દેવામાં આવી છે. તમારાં બંને માટેના આ સ્પેશ્યલ પાસ છે. મેડમે કહ્યા મુજબ ત્રણ દિવસ સુધી સઘળી વાતને ગુપ્ત રાખવાની છે, એની ખબર છે ને ! આશા રાખું કે આપ બાળક અને તેની માતાના હિતમાં આ બાબતે સહકાર આપશો જ. Any Question?’

‘No, please’, મેં જવાબ વાળ્યો.

જેવાં અમે રૂમમાં દાખલ થયાં કે તરત જ મલ્લિકા રાડ પાડતાં બોલી ઊઠી,’જો જો, રણબીર! પ્રભુએ આપણને દિવ્ય બાળકની ભેટ ધરી છે! અનસુયા, મારી બહેના! હવે ફોઈ તરીકે તારો હક્ક બને છે, આપણા લાડલાના નામકરણનો! હાલથી જ વિચારવા માંડ, કેમ કે ડૉ. સુશીલાના આ ક્લિનિકમાં નવજાત બાળકનું નામ ચોવીસ કલાકમાં આપી દેવું પડતું હોય છે.

* * *

આજે અમારી ડૉ. સુશીલા સાથેની મિટીંગ મલ્લિકાના રૂમમાં જ ચાલી રહી હતી. અમે ડૉ. ફ્રેડરિકની ઑફરને સ્વીકારી લેવાના નિર્ણય ઉપર આવી ગયાં હતાં. અમારાં મધ્યસ્થી તરીકે મેડમ જ હોઈ અમારે કેટલાક અગત્યના ખુલાસા કરવાના હતા. હું અને મારું કુટુંબ તો તાત્કાલિક અમેરિકા જઈ શકીએ તેમ હતાં. આઈસીઆઈસીઆઈ બેંકના મેનેજરપદે હું હતો અને આ બેંકની ઓવરસીઝ ઘણી શાખાઓ પૈકી કેલિફોર્નિયામાં પણ એક શાખા હતી. અમારાં બ્લડ રિલેટેડ સગાં માટે તો અમેરિકન ગવર્ન્મેન્ટ તરફથી સઘળી કાર્યવાહી થવાની હતી એટલે એમની અમને ચિંતા ન હતી. અમારી મૂંઝવણ તો અમારા કન્હૈયા અંગેની હતી. જો અમારે એ લોકોને રિસર્ચ માટે કન્હૈયાને સોંપી જ દેવાનો હોય તો આ ઑફર અમને માન્ય ન હતી. મેં ડૉ. સુશીલાને પૂછ્યું,’શું અમેરિકા ગયા પછી અમારે અમારા દીકરાથી છૂટાં પડી જવું પડશે?’

‘હું વધુ અભ્યાસ અર્થે અમેરિકા રહી ચૂકી છું. આ પ્રકારનું રિસર્ચનું કામ કેવી રીતે થતું હોય છે તેનો મને પ્રત્યક્ષ પરિચય છે અને મેં ડૉ. ફ્રેડરિકને ઝીણામાં ઝીણી વાતો પૂછી પણ લીધી છે. તમારે ત્યાં નોર્મલ ફેમિલી લાઈફ જીવવાની છે. તમને ખબર પણ નહિ પડે કે તમારા દીકરા ઉપર કોઈ રિસર્ચનું કામ થઈ રહ્યું છે. તમારા નિવાસસ્થાને તમામ ઓરડાઓમાં ક્લોઝ સર્કિટ કેમેરા થકી ખૂણેખૂણામાં તમારા બાળકની થતી પ્રત્યેક  હિલચાલની માહિતી એ લોકોને મળતી રહેશે. બાળકના મેડિકલ રિપોર્ટ્સ પણ ઘરમાં ગોઠવાયેલાં વિવિધ ઉપકરણો પાસેથી રિમોટ કન્ટ્રોલ દ્વારા મેળવી લેવામાં આવશે. ત્યાંની મેડિકલ એન્જિનિયરીંગ સિસ્ટમ અહીંના કરતાં એટલી બધી એડવાન્સ છે કે બાળકના કે તમારાં સગાંસંબંધીના લોહીના પરીક્ષણ માટે એક ટીપુંય બ્લડ પણ લેવામાં નહિ આવે. આ બધી અમારી મેડિકલની વાતો છે, જે આપને નહિ સમજાય. બીજું અમેરિકનો વ્યક્તિની પ્રાયવસીને બહુ જ માનસન્માન આપતા હોય છે. આપ ચોવીસે કલાક દરમિયાન જ્યારે અને જેટલા સમય માટે પ્રાયવસી ઇચ્છો ત્યારે જામર (Jammer) ઉપકરણ (Device) દ્વારા બધીજ સિસ્ટમને સ્થગિત કરી શકશો. દીકરાની અભ્યાસકીય કારકિર્દી અંગે તમારે કશું જ કરવાનું નહિ રહે. તમારે તો એને માત્ર પ્રેમ, પ્રેમ અને પ્રેમ જ આપવાનો છે. તમારો કન્હૈયો, સોરી હવે તો ‘પલ્લબીર’! તમે લોકો પણ ઓછાં જિનિયસ તો નથી જ હોં ! કેવું તમારાં બંનેનાં નામોને જોડીને બનાવેલું સંયુક્ત (Compound) નામ! એકદમ અનન્ય (Unique)!  હું કહેતી હતી કે પલ્લબીર એવો જિનિયસ છે કે તેને એકલાને એજ્યુકેશનના નિષ્ણાતોની એક મોટી ફોજ એ જે દિશામાં ભણવા માગશે તેમાં ભણાવશે. કોને ખબર કે એ પલ્લબીર કોણ જાણે કેટકેટલાય આવિષ્કારો જગતના ચરણે ધરીને ભારતનું નામ રોશન કરશે, જેનો તમામ જ્શ પહેલો ઈશ્વરને અને પછી તમારા લોકોના ફાળે જશે.’

‘અને એ જશ આપને, ડૉ. ફ્રેડરિકને અને પેલા બિલ ગેટ્સ તથા વૉરન બફેટ જેવા મહાનુભાવોને નહિ?’

‘મને બાદ કરતાં એ લોકોને તો ખરો જ!’

‘આપને બાદ કરીને કેમ? આ સઘળી પ્રક્રિયામાં આપ જ તો મુખ્ય ચક્ર (Fly-wheel)  છો ને!’

‘ના, બિલકુલ નહિ. હું તો નિમિત્ત માત્ર જ છું. જે કંઈ થયું તે હરીચ્છાએ જ તો!’

* * *

એ દિવસે અમદાવાદના સરદાર પટેલ ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ ઉપરથી અમેરિકા માટેનું એર ઇન્ડિયાનું બોઈંગ-૭૦૭ વિમાન ટેક-ઓફ તો થયું અને બાવીસ કલાકે કેલિફોર્નિયા લેન્ડ પણ થયું હશે; પરંતુ દઈ  જાણે કે એમાં પેસેન્જર તરીકે ચાવલા દંપતી અને એમનો જિનિયસ પુત્ર પલ્લબીર હશે કે કેમ અને વળી મિ. ફ્રેડરિક અને તેમની ટીમ તેમને રિસીવ કરવા માટે એરપૉર્ટ ઉપર આવ્યાં હશે કે કેમ !!!”

* * *

આંતરરાષ્ટ્રીય રીતે ખ્યાતનામ એવા ‘Life’ અને ‘Time’ મેગેઝિનના જોડાણથી બનેલા નવીન મેગેઝિન ‘Lime’ દ્વારા આયોજિત ‘ઈન્ટરનેશનલ એબ્સર્ડ સ્ટોરી કૉમ્પિટિશન’માં આ વાર્તા ‘Late entry’થી કમનસીબ પુરવાર થઈને સ્પર્ધાની બહાર રહી જવા પામી છે. – એક ખાનગી સમાચાર!

-વલીભાઈ મુસા (તા.૨૩૦૮૨૦૧૫)

[‘મમતા’ –  ફેબ્રુઆરી, ‘૧૬માં પ્રકાશિત)

Posted in ટૂંકી વાર્તા | Tagged , , , | 6 Comments

મધુરેણ સમાપયેત્!

વહેલી સવારે ‘કલ્યાણ’ બંગલાના પ્રાંગણના બગીચામાંના વિવિધરંગી ગુલાબના છોડવાઓની કોઈક કોઈક સૂકી ડાળીઓને કલ્યાણરાય કાતર વડે કાપી રહ્યા હતા. પુત્રો અને પુત્રવધૂઓ હજુ પોતપોતાના શયનખંડોમાંથી બહાર નીકળ્યાં ન હતાં. છોકરાં પણ એમના માસ્ટર બેડરૂમમાં નિદ્રાધીન હતાં. એક માત્ર નાનકી કે જે દાદીના અવસાન પછી દાદાને એકલવાયાપણું ન લાગે તે માટે એમના શયનખંડમાં જ હંમેશાં સૂઈ રહેતી હતી તે  જાગી ગઈ હતી. કલ્યાણરાય બિલ્લીપગે બહાર નીકળ્યા હતા અને દરવાજો પણ હળવેથી બંધ કર્યો હતો કે જેથી એની ઊંઘમાં ખલેલ ન પડે. પરંતુ ક્યારનીય જાગી ગયેલી નાનકી શૌચાદિક્રિયા પતાવ્યા બાદ દાદા અને પોતાના માટેની ચા ટ્રેમાં લઈને બગીચામાં આવી ગઈ હતી.

બગીચાના બાંક્ડા ઉપર બેસીને દાદા-દીકરી ચાની ચૂસકી લેતાંલેતાં વાતે વળ્યાં. કલ્યાણરાય વાસ્તવમાં તો નાનકીના ‘પિતા’ હતા, પણ ઘરમાં બધાં એમને ‘દાદા’ના હૂલામણા નામે સંબોધતાં હતાં. સ્વર્ગસ્થ ‘બા’ને પણ સૌ ‘દાદી’ તરીકે જ બોલાવતાં હતાં.

‘તું આજે વહેલી જાગી ગઈ કે પછી રાત્રે બરાબર નિંદર જ આવી ન હતી?’

‘મેં સૂતાં જ સંકલ્પ કરેલો કે હું વહેલી ઊઠી જઈશ. મારે આપની સાથે થોડીક વાત શેર કરવાની છે.’ શકુંતલા બોલી.

ઘરમાં બધાં શકુંતલાને ‘નાનકી’ તરીકે સંબોધતાં પણ વાસ્તવમાં તો તે એમ. એ.માં અભ્યાસ કરતી પુખ્તવયની તરુણી બની ચૂકી હતી.

‘બોલ બેટા, શી વાત છે?’

‘આજે રવિવાર છે અને આપણી સાથેના લંચમાં મેં મારા બોયફ્રેન્ડ કપિલને નિમંત્ર્યો છે. અમારી છએક મહિનાની ડેટીંગ પછી અમે વૈવાહિક સંબંધે જોડાવાના નિર્ણય નજીક લગભગ આવી પહોંચ્યાં છીએ. ઘરમાં આપ અને સહુ વડીલો કપિલ સાથે વાતચીત કરીને આખરી મહોર મારી દો તો અમે અમારો નિર્ણય પાકો કરી લઈએ. કપિલના પક્ષે બધું સમસૂતર છે.’ શકુંતલાએ આડું જોઈને એકીશ્વાસે બોલી નાખ્યું.

‘વાહ, ધ ગ્રેટ! મારી તો સવાર સુધારી દીધી! પરિવારમાં હાલમાં તો તું એકલી જ કુંવારી છે અને તારા પરણી જવાથી મારી જવાબદારી પરિપૂર્ણ થઈ જશે. જો બેટા, સવારે સવારે તારી વાતને અનુલક્ષીને એક નાનકડું સંભાષણ ઠોકી દઉં તો મને સહી લેજે. વિશ્વભરની લોકશાહી શાસનવ્યવસ્થામાં નાગરિકોના વાણીસ્વાતંત્ર્યના અધિકારને માન્ય રાખવામાં આવ્યો છે, પરંતુ એ અધિકાર ઘણાં રૂઢિચૂસ્ત પરિવારોમાં પ્રવેશવાની હજુ તો રાહ જુએ છે. એ મોટેરાંઓ કૌટુંબિક સંસ્કારોની દુહાઈઓ આપી આપીને નાનેરાંઓને ચૂપકીદી સેવવાની ફરજ પાડતાં હોય છે. આપણું કુટુંબ આ બાબતે અપવાદ છે, તે તું સારી રીતે જાણે છે. આપણા ત્યાં આબાલવૃદ્ધ સૌ કોઈ જે તે મુદ્દે પોતપોતાના સ્વતંત્ર અભિપ્રાયો આપી શકે છે; વળી એટલું જ નહિ, પણ પુખ્ત વયે પહોંચેલાં અવિવાહિત જુવાનિયાં પોતાનાં જીવનસાથીની પસંદગી પણ જાતે જ કરી શકતાં હોય છે. જીવનસાથીની આખરી પસંદગી વખતે અમે માર્ગદર્શન ભલે આપીએ, પણ અંતિમ નિર્ણય તો તમારે લોકોએ જ લેવાનો હોય છે. આંતરજાતીય કે આંતરધર્મી, ગોઠવાયેલાં કે પ્રેમલગ્ન એવા ગમે તેવા વૈવાહિક પ્રકાર પરત્વે અમે કદીય કોઈ ભેદભાવ સમજ્યાં નથી. હા, બધાંને એટલું જરૂર કહેવામાં આવતું હોય છે કે તેમણે લીધેલા નિર્ણય પછી તેમનો સુખી કે દુ:ખી ઘરસંસાર એવું જે કંઈ પરિણામ આવે તેના માટે અમે વડીલો જવાબદાર ગણાઈશું નહિ. કોઈના નિષ્ફળ લગ્નજીવનની સમાપ્તિ કરવાનો પ્રસંગ આવે તો તે સંજોગોમાં પણ અમે લોકો તો તટસ્થ જ રહીશું એવું સ્પષ્ટપણે કહી દેવામાં આવતું હોય છે. તારા ત્રણ ભાઈઓ અને બે બહેનોએ જે રીતે કરી લગ્ન કરી બતાવ્યાં છે, તે જ રીત તને પણ લાગુ પડે છે. એ પાંચેય જણ પોતપોતાના દાંપત્યજીવનથી ખુશ છે અને મને વિશ્વાસ છે કે તું પણ સુખી જ થઈશ. લે, મારું સંભાષણ પૂરું થયું; હવે બોલ તારે શું કહેવાનું છે?’

‘આપે મારાં પાંચેય ભાઈબહેનોને પાત્રપસંદગી માટેની બધી જ જાતની છૂટ આપી હોવા છતાં એ લોકોએ આપણા સમાજમાં જ લગ્ન કર્યાં છે. એ લોકોને એમ બની શક્યું એટલા માટે કે એમણે ગોઠવેલાં લગ્ન કર્યાં હતાં, જ્યારે મારા કિસ્સામાં પરિસ્થિતિ જુદી છે.’ શકુંતલાએ સંકોચસહ કહી નાખ્યું.

‘એમાં ગાંડી, શરમાય કેમ છે? કહી નાખ ને કે તારે પ્રેમલગ્ન કરવાનાં છે અને કપિલ પરજ્ઞાતિનો છે.’

‘દાદા…દાદા!’થી આગળ ન બોલી શકતાં શકુંતલા શરમની મારી લજામણીના છોડની જેમ લચી પડી.

“‘દાદા…દાદા’થી આગળ બોલીશ કે?”

‘એ પરજ્ઞાતિનો તો ખરો, રેશનલ પણ છે!’

‘અરે વાહ, તો તો સસરા-જમાઈની જોડી જામશે ખરી! હું જાહેરમાં નહિ, પણ અંગત રીતે રેશનલ જ છું; તે તમે બધાં જાણો છો; તો પછી અમારી બેઉની જ્ઞાતિ તો એક જ થઈ ને! કપિલ હવે ક્યાં પરજ્ઞાતિનો રહ્યો? જા, મારા આશીર્વાદ છે કે બેઉ સુખી થાઓ.’

શકુંતલા ભાવવિભોર બનીને કલ્યાણરાયના ઝડપથી ચરણસ્પર્શ કરી લઈને હરખપદુડી થતાં હરણીની ઝડપે  એમ બોલતી ત્યાંથી ભાગી ગઈ કે ‘ઓ, માય ધી મોસ્ટેસ્ટ ગ્રેટેસ્ટ દાદા!’. શકુંતલાનો દાદાને સંબોધન  માટેનો શેક્સપિરીઅન અંગ્રેજી ઢબમાં બોલાતો આ હંમેશનો તકિયાકલામ હતો!

* * * * *

લંચનો સમય થયો. નાનાં બાળકોને પહેલાં ખવડાવી દીધું હતું અને એ બધાંને બગીચામાં મોકલી દેવામાં આવ્યાં હતાં. શકુંતલા સિવાયનાં બધાં મોટેરાંઓ ડાઈનીંગ ટેબલ ઉપર ગોઠવાઈ ગયાં હતાં. ટેબલની વચ્ચે મોટામોટા બાઉલમાં વાનગીઓ મૂકી દેવામાં આવી હતી. શકુંતલાએ એ બાઉલમાં વાનગીઓ ઉમેરતા રહેવાની જવાબદારી નિભાવવાની હતી. સૌએ સેલ્ફ સર્વિસથી ભોજનને ન્યાય આપવાનો હતો. કલ્યાણરાયે આગ્રહ કરીને કપિલને પોતાની પાસેની ખુરશીમાં બેસાડ્યો હતો. જમવાની સાથેસાથે હળવી મજાક મશ્કરી થયા કરતી હતી. કપિલ ફુટડો યુવાન હતો. તેનો પડછંદ બાંધો અને હસમુખો સ્વભાવ પહેલી નજરે એક્મેકનાં વિરોધાભાસી લાગે, પણ હકીકતે જોતાં એ એકબીજાને પૂરક બની રહેતાં હતાં અને તેના વ્યક્તિત્વને ઉપસાવતાં હતાં. મિકેનિકલ એન્જિનિયરીંગમાં બી. ઈ. કરી લીધા પછી એકાદ વર્ષ પહેલાં જ પોતાના કૌટુંબિક ઓઈલ એક્સ-પિલર મશિન ઉત્પાદન કરતા ઉદ્યોગમાં તે જોડાઈ ગયો હતો.

કલ્યાણરાય અને કપિલ વચ્ચે સાહજિક વાર્તાલાપ થઈ રહ્યો હતો. કુટુંબનાં અન્ય સભ્યો ભોજન આરોગવામાં પરોવાયેલાં હતાં, પણ તેઓ કાન સરવા રાખીને એ બેઉ વચ્ચેની વાતચીતને એકાગ્ર ચિત્તે સાંભળી રહ્યાં હતાં.

‘હંઅ, તો મિ. કપિલ, શકુંતલાએ જણાવ્યા મુજબ તમારાં કુટુંબીજનો આ લગ્નમાં સહમત છે જ. હવે તમે બેઉ જણ આખરી સહમતી સાધી લો તો આપણાં બેઉ પરિવાર સાંજનું ડિનર સાથે જ લઈએ.’

‘આપ વડીલોની પણ અમારા પરિવારની જેમ સહમતી અને આશીર્વાદ તો જોઈશે જ ને!’ કપિલે નિ:સંકોચ પોતાની વાત મૂકી દીધી.

‘તમારી બેઉની સંમતિમાં અમારી સંમતિ સમાયેલી જ છે. શકુંતલાએ તમને જણાવ્યું જ હશે કે અમારા કુટુંબમાં જીવનસાથીની પસંદગીમાં દરેકને સ્વતંત્રતા હોય છે. આજકાલનાં છોકરાં માબાપની ઉપરવટ જઈને પણ પોતાનું જ ધાર્યું કરતાં હોય છે, તો અમારા જેવાં વડીલોએ આગોતરી શરણાગતી સ્વીકારી લેવામાં કોઈ નાનમ ખરી?’ કલ્યાણરાયે મરક મરક હસતાં બધાંને હસાવી નાખ્યાં.

‘વડીલ, અમે તો માનીએ છીએ કે રૂપિયાથી મહોર મોટી એટલે મોટી જ હોય. અમારામાં પરિપક્વતાનો અભાવ હોય અને આપ વડીલો દીર્ઘદૃષ્ટિ ધરાવતાં હોઈ આપ સૌના નિર્ણયો ભાગ્યે જ ખોટા પડે.’

‘ચાલો દુનિયાભરના વડીલો વતી તમારા અમારા વિષેના ઊંચા ખ્યાલને અને કોમ્પ્લીમેન્ટને સ્વીકારી લઉં છું. તમે બેઉ એકબીજાની અપેક્ષા મુજબની શરતોની ચોખવટ કરી લેજો.’ કલ્યાણરાયે વ્યાવહારિક સૂચન કર્યું.

‘વડીલ, માફ કરજો જો આપની વાત કપાતી હોય તો; પણ લગ્નપૂર્વેની એવી કોઈ શરતો તો વેપારધંધાની શરતો જેવી ન બની રહે? પ્રેમ અને લાગણીના સંબંધોમાં એક્બીજા સાથેનું અનુકૂલન સાધી લેવાની તૈયારી હોય ત્યારે એમાં સઘળી શરતો કે અપેક્ષાઓનો સરવાળો થઈ જ જતો હોય છે.’

‘તમે ઓઈલ મિલની મશિનરીના ઉત્પાદક અને અમે સબમર્સિબલ પંપના ઉત્પાદક અને એક્ષપોર્ટર. તો ચાલો, આપણે આપણા વેપારધંધાવાળા ‘નિયમો અને શરતો લાગુ’ શબ્દોને હળવા બનાવીને ‘અપેક્ષા’ શબ્દ પ્રયોજીએ. તો બોલો, ભાવી જમાઈરાજ, અમારી શકુ તરફની તમારે ઓછામાં ઓછી એક અપેક્ષા તો અમને જણાવવી જ પડશે. તમે નહિ બોલો તો તમારી અગત્યની એક અપેક્ષાની મારે જ તમને યાદ અપાવવી પડશે. વચ્ચે બે બાબતે ખુલાસો કરી લઉં કે ‘તમને ભાવી જમાઈરાજ’ તરીકે એટલા માટે સંબોધ્યા છે કે હજુ સુધી આપણી વચ્ચે ‘મંજૂર’ (Done) ની ઔપચારિકતા થઈ નથી. બીજી બાબત એ કે મારા મનમાંની તમારી એ અગત્યની અપેક્ષા વિષેની વાત અમે દાદા-દીકરી જ જાણીએ છીએ, બાકીનાં બધાં અજાણ છે.’

‘દાદા, આપે તો મને ગૂંચવી નાખ્યો! એવી તો મારી કઈ અગત્યની અપેક્ષા હશે, જેની આપને અને શકુંતલાને જાણ છે અને મને નથી!’ આમ કહેતાં બાઉલમાં દૂધપાક ઉમેરવા આવેલી શકુંતલા સામે કપિલે  જોઈ લીધું.

શકુંતલા દૂધપાકના પાત્રને ટેબલ ઉપર મૂકીને કિચન તરફ દોડી ગઈ અને દરવાજાની ઓથ લઈને કપિલ જુએ તે રીતે તેના એક હાથની મુઠ્ઠી ઉપર બીજા હાથની મુઠ્ઠીને ઘસી બતાવી.

કપિલ શકુંતલાના ઈશારાને પામી જતાં હાસ્યને પરાણે ખાળી રાખીને કલ્યાણરાયને કહ્યું, ‘વડીલ, આપનો સેન્સ ઑફ હ્યુમરનો માનાંક પેલી હાસ્ય સિરિયલમાં આવતા મિ. બિન કરતાંય ઘણો ઊંચો છે. હવે મને ખ્યાલ આવે છે કે આપ જે વાતનો ઈશારો કરી રહ્યા છો એને તો હું મારા જીવનની ભૂતકાલીન દુ:ખદ ઘટના ગણીને એક ‘નઠારા સ્વપ્ન’ની જેમ ભૂલી ગયો છું.’

ઘરનાં બાકીનાં બધાંના પોતપોતાના હાથમાંના ચમચીકાંટા સ્થિર થઈ ગયા અને તેઓ બધાં વિસ્ફારિત નયને એકબીજાં સામે જોઈ રહીને દાદા અને કપિલ વચ્ચે ચાલી રહેલી રહસ્યમય વાતનો તાગ મેળવવાની કોશિશ કરવા માંડ્યાં.

‘લ્યો, મારા સેન્સ ઑફ હ્યુમરના તમારા બીજા કોમ્પ્લીમેન્ટને પણ સહર્ષ સ્વીકારી લઉં છું. વળી તમારે મને મારી અવલોકનશક્તિ માટેના ત્રીજા કોમ્પ્લીમેન્ટને પણ જીભના ટેરવે લાવી રાખવો પડશે. પહેલાં તો તમે એમ કહ્યું હતું કે તમારી અગત્યની એ અપેક્ષાની તમને ખુદને જ જાણ ન હતી અને અચાનક વાતને ‘હવે મને ખ્યાલ આવે છે’ શબ્દો ઓઢાડીને એ યાદ આવી જવાનો જે અભિનય કરી બતાવ્યો છે એ મેં પકડી પાડ્યો છે. ચાલાક શકુએ કિચન તરફ ભાગી જઈને તમને ઈશારાથી સમજાવી દીધું લાગે છે; બોલો, ખરું કે નહિ?’

‘હા, ખરું. અમને આપે સાચે જ પકડી પાડ્યાં! હવે આપની તીવ્રતમ અવલોકનશક્તિ અને વિચક્ષણ બુદ્ધિ માટે આપ ત્રીજા કોમ્પ્લેમેન્ટના પણ હકદાર બની જાઓ છો.’ કપિલે અહોભાવપૂર્વક કહ્યું.

શકુંતલાના મોટાભાઈ ધવલરાયથી હવે ન રહેવાયું અને બોલી પડ્યા, ‘બાપલિયાઓ, તમે બંને જણા પહેલી બુઝાવવાનું મૂકી દઈને વાતનો ફોડ પાડશો નહિ ત્યાંસુધી અમારાથી હવે આગળ એક પણ કોળિયો ગળે નહિ ઉતારી શકાય!’

‘હવે મિ. કપિલરાય, તમારા પોતાના સ્વમુખે આપણી વચ્ચે ચાલી રહેલી પહેલીને ઊઘાડી કરી બતાવો તો એ લોકો જમવા પામશે, નહિ તો બિચારાં ભૂખ્યાં ઊઠી જશે!’ કલ્યાણરાયે ટીખળ કરી લીધું.

‘જોયું, કપિલજી? દાદાએ તમને રાયનું બિરૂદ આપી જ દીધું છે, તો હવે આ લગ્ન સંબંધે અમારી કોઈ રાયની જરૂર રહે છે ખરી? તમે હવે કપિલમાંથી કપિલરાય બની જ ગયા, અમારા પરિવારમાં ભળી ગયા!’ મોટાં ભાભી શાંતાદેવી પોતાના ઉત્સાહને ખાળી ન શક્યાં અને બોલી પડ્યાં.

‘તો લ્યો ત્યારે, કોથળામાંનું બિલાડું કાઢું છું તેને જોઈ લ્યો. દાદાએ મારી મજાક કરી છે અને મારી અપેક્ષા કે શરત જે કંઈ ગણો તેને મૂકવાની જે વાત કહી છે તે એ છે કે મારે શકુંતલા પાસેથી કબુલાત લેવાની કે તેણે મારા બુટને બ્રશ મારી આપવું પડશે!’ કપિલે આંખો ઉલાળતાં વિસ્મયભાવે કહ્યું.

બધાં ખડખડાટ હસી તો પડ્યાં, પણ વાત તેમની સમજમાં ન આવી કે આવી કોઈ વાહિયાત અપેક્ષા કે શરત તે વળી હોઈ શકે ખરી!

કલ્યાણરાયે હવે શકુંતલાની કોટમાં દડો નાખતાં કહ્યું કે, ‘નાનકી, કપિલ બિચારો બધાં આગળ એ વાત કહેતાં શરમાશે; માટે તું જ એ કહી સંભળાવ કે જેથી બધાંનો જમવાનો ઇન્ટરવલ પૂરો થઈ જાય અને સૌ દૂધપાક ઝાપટવા માંડે!’

શકુંતલાએ ખોંખારીને કહેવાનું શરૂ કર્યું, ‘તમે બધાં એ જાણીને આંચકો ન અનુભવતાં કે કપિલ બીજવર છે! આપણે સમાચારપત્રો અને વીજાણુ માધ્યમે જાણીએ છીએ કે પશ્ચિમના દેશોમાં પતિપત્ની વચ્ચે સહિષ્ણુતાના અભાવે સાવ ક્ષુલ્લક મુદ્દાઓના લીધે પણ ઘડીના છઠ્ઠા ભાગમાં લગ્નવિચ્છેદ થયા કરે છે. કોઈને સામેવાળાનાં ઊંઘતી વખતે બોલતાં નસકોરાંની ફરિયાદ હોય, કોઈ વળી પતિપત્ની વચ્ચે સૂવા ટાણે પણ પોતાની પ્રાયવસીનું બહાનું આઘું ધરીને અલગ શયનખંડમાં સૂવા માગતું હોય અને તે સામેવાળા દ્વારા નકારવામાં આવતું હોય, કોઈ વળી સામેવાળા ઉપર એવો આક્ષેપ મૂકે કે પોતાના અંગત પાળેલા ડૉગ કે કેટને યોગ્ય સન્માન આપવામાં આવતું નથી, તો વળી બેમાંથી કોઈ એકનો શ્વાસ ગંધાતો હોય, કોઈ સંતાન ન ઇચ્છતું હોય, કોઈ પોતાની અંગત આવક ઉપર કબજો જમાવી રાખવા માગતું હોય અને સામેવાળાનાં ખિસ્સાં હળવાં થતાં રહે તેમ ઇચ્છતું હોય વગેરે … વગેરે. કપિલની માંડેક દસેક દિવસના દાંપત્યજીવનની પહેલી પત્નીની કહાની પણ કંઈક આવી જ છે!’

મજલી ભાભી સુરેખા બોલી ઊઠ્યાં, ‘એ દેશોનો ચેપ આપણાં લોકોને પણ લાગવા માંડ્યો કે શું? કપિલરાય, તમારો કિસ્સો તમારા માટે દુ:ખદાયક તો જરૂર હશે અને તેથી જ આપે હમણાં કહ્યું પણ હતું કે એ ઘટનાને દુ:સ્વપ્ન ગણીને આપ ભૂલી જવા માગો છો. પરંતુ અમે અમારી દીકરીઓને સુસંસ્કાર આપવા માગતાં હોઈ એ ઘટના આપના સ્વમુખે અમને વિગતે સાંભળવા મળે એમ અમે ઇચ્છીએ છીએ.’ સુરેખાએ કપિલ આગળ પોતાની સુરેખ માગણી મૂકી દીધી.

કપિલે શરૂ કર્યું, ‘અમને પરણ્યાંને માંડ દસેક દિવસ થયા હશે અને તે દિવસે મારા બાપુજી અને મોટાભાઈ ફેક્ટરીએ જવા માટે ગાડીમાં ગોઠવાઈ ગયા હતા અને મારી જ રાહ જોવાઈ રહી હતી. મેં એને સ્વાભાવિક રીતે મારા બુટને બ્રશ કરી દેવાનું કહ્યું કે જેથી મારી એકાદ મિનિટ પણ બચે. હવે અમારી વચ્ચે સામસામી કેવી દલીલબાજી થઈ હશે તે આપ સૌ કલ્પી શકો છો, એટલે વિગતમાં જતો નથી. પરંતુ એણે કાગનો વાઘ કરી દીધો અને અમારું ઘર છોડી ગઈ. હું હજુ પણ હકારાત્મક ભાવે એમ માનું છું કે તેના દસેક દિવસના અમારા ત્યાંના વસવાટ દરમિયાન અમારા પૂરા કુટુંબના પૂર્ણતયા રેશનલ વાતાવરણમાં તે કાં તો અકળાઈ ગઈ હોય અથવા એમ પણ હોઈ શકે કે તેના મનનો માણીગર બીજો કોઈક હોય અને તેને મારી સાથે તેની ઇચ્છા જાણ્યા વગર  પરણાવી દેવામાં આવી હોય! તમે લોકો પણ કબૂલ કરશો જ કે આવું નજીવું કારણ અમારા છૂટા પડવાનું નિમિત્ત બની શકે નહિ. જે હોય તે પણ અમે અમારા પક્ષે સમાધાન માટેના પૂરતા પ્રયત્નો કરી જોયા હતા, પણ તેનાં માબાપનો અમને સહકાર ન મળતાં અમારે નાછૂટકે નમતું જોખવું પડ્યું હતું અને કોર્ટકચેરીના મામલામાં ન પડતાં અમે અંગત રીતે જ પતાવટ કરી લીધી હતી. ભલે અમારું એ દસેક દિવસનું જ દાંપત્યજીવન કહેવાય, પણ શકુંતલાએ શરૂમાં જ કહ્યું તેમ હું બીજવર તો ખરો જ ને!’ કપિલે વ્યથિત સ્વરે પોતાનું કથન પૂરું કર્યું.

ગંભીર થઈ ગયેલા વાતાવરણને હળવું બનાવવાના આશયે કલ્યાણરાયે કપિલને ઉદ્દેશીને કહ્યું,’જમાઈરાજ, આપ અમારી નાનકીને બુટને બ્રશ કરી આપવાની શરતમાં બાંધો કે ન બાંધો; પણ એની વતીની એટલી ખાત્રી તો અમે જરૂર આપીશું કે તે માત્ર બ્રશ જ નહિ, પણ બુટપોલીશ પણ કરી આપશે અને તે પણ તમારા કુટુંબનાં બધાં જ સભ્યોનાં પગરખાંને!’ બધાં ખડખડાટ હસી પડ્યાં અને હળવાં ફૂલ થઈ ગયાં.

કલ્યાણરાયે વળી ઉમેર્યું, ‘હવે મુદ્દાની વાત કે સૌ આપણા ભોજનને ચૂપચાપ ન્યાય આપી દઈએ. ધવલ બેટા, પછી આપણે વેવાઈને સહકુટુંબ સાંજના ડિનર માટે ટેલિફોનિક આમંત્રણ પાઠવીએ. સમયના અભાવે આપણે એટલે દૂર રૂબરૂ નહિ જઈ શકીએ. વળી એ લોકો ઘરેથી તરત જ નીકળી જાય તો અહીં વહેલાં આવી પહોંચે અને આપણો લગ્નપ્રસંગ કઈ રીતે પાર પાડવો તેની વિગતે ચર્ચા થઈ શકે. આમ વહેલી સવારથી આપણાં બંને પરિવારો માટે શકુંતલાએ શરૂ કરાવેલો શુભ દિવસ રાત્રે ‘મધુરેણ સમાપયેત્’ થવા પામશે.’

-વલીભાઈ મુસા

(તા.૩૦૦૯૧૫)

(‘અક્ષરનાદ’ તા.૨૭૧૦૧૫)

 

Posted in ટૂંકી વાર્તા | Tagged , , , , , | 1 Comment

આમવૃક્ષ (મૂળ વાર્તાકાર : મધુલિકા લિડલ || ભાવાનુવાદક : વલીભાઈ મુસા)

બાબુ જાનકીદાસને તેમના એકના એક પુત્ર દેબેન્દ્રનાથ પરત્વે ભારોભાર પ્રેમની લાગણી હતી. વળી તેની ક્ષમતા વિષે પણ તેમના મનમાં ઊંડો વિશ્વાસ હતો. કેટલાક અંશે, દેબેન્દ્ર પણ તેThe Mango Tree Story-Imageના હિતેચ્છુ છતાં થોડાક આપખુદ પિતાની ઇચ્છાઓને અનુકૂળ થયો પણ હતો. જ્યારે બાબુ જાનકીદાસે દેબેન્દ્રને ફરમાન છોડ્યું હતું કે તે વકીલાતના વ્યવસાયમાં જોડાય, ત્યારે તેણે સ્તુત્ય ઉત્સાહ સાથે એમ કર્યું પણ હતું. વળી જાનકીદાસે નિર્ધારિત કરી જ લીધું હતું કે હવે યુવાન વકીલ માટેનો કોઈક છોકરી સાથે પરણી જવાનો આ યોગ્ય સમય છે, ત્યારે પણ દેબેન્દ્રે તેમનો ખુલ્લો વિરોધ કર્યો ન હતો. એ તો દેખીતું જ છે કે બાબુ જાનકીદાસ તેમની પોતાની પસંદગી મુજબની છોકરી સાથે જ દેબેન્દ્ર પરણે એમ જ ઇચ્છતા હોય ને!

દેબેન્દ્રે પરણી લેવા અંગેના એ ફરમાન સામે વિરોધનો શ્વાસ સુદ્ધાં ન કાઢ્યો અને એ તેનું પાલન પણ કરી બતાવ્યું. જ્યારે જાનકીદાસે ઘરમાં આ મુદ્દાને ફરી છેડ્યો હતો, તેના બે દિવસ પછી જ દેબેન્દ્ર તેને અનુસરતી પત્ની સાથે હસતો હસતો ઘરે આવ્યો. એ વરંડામાં દાખલ થઈને ઝોકાં ખાતા પિતા તરફ આગળ વધીને મોટા અવાજે બોલ્યો, ‘નમસ્કાર, બાબા!’

બાબુ જાનકીદાસ ઊંઘમાંથી ઝબકીને જાગી જતાં અવાકપણે દેબેન્દ્રની પાછળ ઊભેલી છોકરી સામે જોઈ રહ્યા. દેબેન્દ્રે કહ્યું, ‘આ શારદા છે, બાબા…, આપની પુત્રવધૂ!’ શારદા ઉતાવળેથી જાનકીદાસના ચરણસ્પર્શ કરવા નીચી નમી. તેઓ એવા દિગ્મૂઢ થઈ ગયા હતા કે તેના આ શિષ્ટાચારનો કોઈ જ પ્રતિભાવ ન આપી શક્યા અને બહાવરા બનીને માત્ર માથું જ ધુણાવ્યું. બાબુ જાનકીદાસને પોતાના ઉછેરના સંસ્કારોને લીધે છોકરી તરફ નમ્ર બનવાની ફરજ પડી; પણ પોતાના દીકરા તરફ તો એમને એવી કોઈ જ લાગણી ન થઈ.

“તું.. તું, હમણાં કહું છું…એની ઓલાદ!’. બાબુ જાનકીદાસે છેલ્લી હદના તેમના અવિવેકને ખાળી લીધો અને આગળ બોલી પડ્યા, ‘તેં અમને બધાંને શરમજનક સ્થિતિમાં મૂકી દીધાં! સગાંવહાલાં શું કહેશે? આડોશીપાડોશી શું કહેશે? મિ. ચેટરજીને હું શો જવાબ આપીશ? તારી બાને હું શું કહીશ…?

દેબેન્દ્ર અધવચ્ચે વિક્ષેપ નાખતાં જાણે તેમને સહાય કરતો હોય તેમ બોલી ઊઠ્યો, ‘એ તમારી પાછળ જ ઊભી છે ને!’

‘મને બોલતો અટકાવીશ નહિ, બુધ્ધુ!’ જાનકીદાસ ગર્જી ઊઠ્યા. ‘જો તેં તારું મોઢું ફરી ખોલવાની હિંમત કરી, તો તને આ ઘરમાંથી બહાર તગેડી મૂકીશ!’

પરંતુ દેબેન્દ્રે પોતાની વાતચીતમાંથી પીછેહઠ કરવાના બદલે અણધાર્યું કંઈક નવું જ કર્યું. તે દોડી જઈને પિતાના પગ આગળ ઝૂકી ગયો. બાબુ જાનકીદાસ દેબેન્દ્રના પગ પકડી લેવા માટે લંબાયેલા હાથથી દૂર થવા ત્વરિત પાછળ હઠી ગયા. પરંતુ દેબેન્દ્રના હાથનાં લંબાયેલાં આંગળાં પિતાના પગને તો ન સ્પર્શી શક્યાં, પણ તે બાબુ જાનકીદાસની કડકડતી સ્ટાર્ચ કરેલી, ચોખ્ખીચણાક ગડીબંધ અને વિવિધ ભાતથી ભરતકામ કરેલી સુતરાઉ ધોતીના છેડાને વીંટળાઈ વળ્યાં.

‘ધોતી છોડી દે, એ અક્કલના ઓથમીર!’ બાબુ જાનકીદાસ પોતાની ધોતીને ખેંચી રાખતાં તાડુકી ઊઠ્યા.

‘બિલકુલ નહિ. જ્યાં સુધી આપ આશીર્વાદ ન આપો ત્યાંસુધી તો નહિ જ, બાબા.’ દેબેન્દ્રે જવાબ આપ્યો. ભયભીત બની ગયેલા બાબુ જાનકીદાસ ચકિત થઈ જતાં વિચારવા માંડ્યા કે આ જુવાનિયો તેના મગજ ઉપરનો કાબૂ ગુમાવી બેઠો તો નથી ને!

‘શો બકવાસ ! મારી ધોતીને જલ્દી છોડી દે, લુચ્ચા; નહિ તો હું પોલીસને બોલાવીશ.’

‘ના, હું છોડીશ નહિ. આપ જેટલો વિલંબ કરશો, તેટલી પરિસ્થિતિ વધારે વણસશે. જો આપ હવે પછીની દસ સેકંડમાં આશીર્વાદ નહિ આપો તો હું મારી શરતો વધારતો જ જઈશ.’

બાબુ જાનકીદાસ સાવ મૂગામંતર થઈ જતાં દીકરા સામે જોઈ જ રહ્યા. દસ સેકંડ પસાર થઈ ગઈ અને દેબેન્દ્રે તેના પિતાના ચરણો આગળ ઝૂકેલી સ્થિતિમાંજ તેની નવી શરત ઉમેરી દીધી, ’હવે આપે અમને જીવનભર આ ઘરમાંજ રહેવા દેવાં પડશે.’

‘ના, હરગિજ નહિ. મારી નજરોથી દૂર થઈ જા. મારી ધોતીને છોડી દે!’ બાબુ જાનકીદાસ હવે બેબાકળા બની ગયા. છોકરાની ધોતીના છેડાને પકડી રાખવાની ચેષ્ટાથી તેઓ વિચારશૂન્ય બની ગયા. દેબેન્દ્રે તો બિન્દાસપણે કહેવાનું ચાલુ રાખ્યું, ‘વધુ દસ સેકંડ અને બીજી બે શરતો યાદીમાં ઉમેરાઈ જશે.’

બાબુ જાનકીદાસે વિસંવાદિતાની મન:સ્થિતિમાં ઘોતીને મજબૂત રીતે પકડી રાખી અને એમને સાચે જ કપડું ફાટ્યું હોય તેવા અવાજનો આભાસ પણ થયો. તેમણે ભયભીત થઈને પગને વીંટલાયેલા વસ્ત્ર તરફ નીચે જોઈ લીધું અને દેબેન્દ્રના હાથની નજીક ધોતીના છેડા ઉપર કંઈક ચીરા જેવું તેમને લાગ્યું પણ ખરું. જો કે હજુ આ બાબત ગંભીર બની ન હતી, તેમ છતાંય તેઓ સામે આવી પડેલા ખતરા વિષે સભાન તો બની જ ગયા હતા. તેમની ખૂબ જ નાજુક ધોતી કે જે તેમનું માનસન્માન સઘળું હતી તે હવે દીકરાના હાથમાં હતી. વળી ખૂબ જ લજ્જા અનુભવતી અને હસી ન પડાય એવી સાવધાની જાળવી રાખતી પુત્રવધૂ સામે હતી. ધોતીના ચીરા થઈ જાય અને દેબેન્દ્રના હાથમાં એ આવી જાય તો એ આફતરૂપ બને તેમ હતું. પછી તો તે પોતાના કુટુંબમાંનો પોતાનો મોભો ફરી પાછો કદીય ન મેળવી શકે તેવી પરિસ્થિતિ સર્જાય તેમ હતી. વળી ન કરે નારાયણ અને શારદા જો કુથલીબાજ હશે તો આખા કલકત્તામાં પોતે હાંસીપાત્ર બની જાય તેમ હતું.

બાબુ જાનકીદાસ નિસાસા નાખતા રહ્યા અને દેબેન્દ્ર આનંદસહ ફ્લોર ઉપરથી બોલ્યો.

‘ભલે, હવે આપને મારી સાથે સંમત થવું જ પડશે કે હું જ્યાં ઇચ્છું ત્યાં હું કામ કરી શકીશ. આપને મારી બા માટે સોનાનાં નવાં કંગનની જોડ ખરીદવી પડશે અને તેને આ ઉનાળામાં સહેલગાહે પણ લઈ જવી પડશે.’

‘બીજું કંઈ જોઈએ, મા?’ દેબેન્દ્ર તેમને ઉત્સાહિત કરતાં બોલ્યો. બાબુ જાનકીદાસની પત્નીએ જોશીલી રીતે પોતાનું માથું હલાવ્યું અને મનોમન વિચાર્યું કે તેણે કદીય પતિ અને પુત્ર વચ્ચે આમ મુર્ખાઈભરી રીતે વચ્ચે આવી જવાનું સાહસ કર્યું ન હતું.

બાબુ જાનદીદાસે દેબેન્દ્રને દબાવી દેવા ઘુરકિયું કર્યું અને દેબેન્દ્રે દાંતિયાં કાઢતાં કહ્યું, ’બાબા, હું એક પળમાં ધોતી ખેંચી લઈશ. મા, જલ્દી કર. તું ઇચ્છતી હોય તેવું કંઈક તો હશે જ. જલ્દી કર, ઝડપથી વિચારી નાખ!’

બાબુ જાનકીદાસનાં પત્ની એકેય શબ્દ બોલી શક્યાં નહિ. એમના મનમાં કંઈક નાળિયેરને છોલવા માટેના તવેથાથી માંડીને બીજા કોઈક દિવસે ન્યુ માર્કેટમાં જોયેલી કાથીનાં દોરડામાંથી બનેલી સુંદર મજાની ટોપલી સુધીની યાદ આવી ગઈ, પણ એમને લાગ્યું કે આવું માગવું મુર્ખાઈભર્યું લાગશે.

‘મા!’ દેબેન્દ્રે તેમને પ્રેરતાં કહ્યું. ‘આ શું છે? બોલ, જલ્દી કર!’

એક આખી મિનિટ સુધી તેમણે લાચારીભરી રીતે દેબેન્દ્ર સામે જોયા કર્યું અને પછી એમના પતિ તરફ ચિંતાતુર નજરે જોઈ લેતાં મુશ્કેલીથી સંભળાય તેવા ધીમા ગણગણાટે કહ્યું. ‘આમવૃક્ષ. મને આમવૃક્ષ જોઈએ.’

શારદા ખી ખી કરતી હસી પડી. બાબુ જાનકીદાસ નામોશીભરી રીતે જોઈ રહ્યા, તો વળી દેબેન્દ્ર મૂંઝવણમાં પડી ગયો. તેણે કોઈ પ્રતિભાવ આપવાના બદલે તેના પિતાના સામે જોઈ રહેતાં તેણે શરતોની યાદીને ઝડપથી ગણી બતાવી. ‘તો સાંભળો. યાદી આમ થાય છે. આપ અમને આશીર્વાદ આપશો, અમને આપની સાથે જ રહેવા દેશો, હું ઇચ્છું ત્યાં મને કામ કરવા દેશો, મા માટે તેનાં સોનાનાં કંગન ખરીદશો, એને સહેલગાહ કરાવશો…અને તેને તેનું આમવૃક્ષ આપશો.બોલો, કબૂલ?’

બાબુ જાનકીદાસને થયું કે તેઓ પરાજિત થઈ ચૂક્યા છે. તેમણે મહાપરાણે ઊંડો વિષાદમય શ્વાસ લીધો અને માથું ધુણાવ્યું. જે કંઈ બન્યું તેનાથી બાબુ જાનકીદાસની ગર્ભિત સંમતિ સધાઈ ચૂકી હતી. તેમને જે કંઈ ડર હતો તેવું આપત્તિજનક કશું થાય એવું દેખાતું પણ ન હતું. એમણે બધા જ મુદ્દાઓનું સમાધાન કરી લઈને દેબેન્દ્રના લગ્નસંબંધને મંજૂરીની મહોર મારી દીધી હતી. શારદા ખરે જ સારી છોકરી હતી અને થોડાક જ સમયગાળામાં એ સાબિત પણ થઈ ગયું હતું કે જે પ્રકારની પુત્રવધૂ પોતાના કુટુંબમાં હોવાની જાનકીદાસને અપેક્ષા હતી તેવી જ તે હતી. દેબેન્દ્રે પિતાના આશ્ચર્ય વચ્ચે તેમની કે તેના જૂના નોકરીદાતાની મદદ વગર જ આપબળે તેણે સરસ લિગલ પ્રેક્ટીસ ગોઠવી દીધી હતી. બાબુ જાનકીદાસનાં ધર્મપત્ની પતિ, પુત્ર અને નવવધૂ સાથે ડાયમન્ડ હાર્બરની સહેલગાહમાં માણેલી મિજબાનીથી સંતુષ્ટ હતાં. વળી, તેમનાં સોનાનાં કંગન, જો કે તે ઘણી ઊંચી કિંમતનાં હતાં અને બાબુ જાનકીદાસે ખરેખર પોતે તેમને આપવામાં મોડા પડ્યા હતા તેવા ખેદ સાથે ખરીદી આપ્યાં હતાં; અને જે માટે તેઓ ખરાં હકદર પણ હતાં. બાબુ જાનકીદાસે એકવાર સ્વાદિષ્ટ ભોજન લીધા પછી મનોમન પત્ની વિષે વિચારવા માંડ્યું હતું કે આટલાં વર્ષો સુધી તેઓ તેમનાં ઉમદા પત્ની રહ્યાં છે. જો કે તેમનો અનુરાગ હંમેશાં ઉષ્મારહિત અને નીરસ રહ્યો હોવા છતાં એકંદરે તેઓ ભલી ઓરત હતાં.

જો કે ખરી મુશ્કેલી જેના કારણે સર્જાઈ હતી, તે આમવૃક્ષ હતું. પહેલાં તો બાબુ જાનકીદાસે જે વિરોધ નોંધાવ્યો તે એ હતો કે આમવૃક્ષ માટે વરંડામાં કોઈ જગ્યા જ ન હતી.

‘આપે માને વચન આપ્યું છે,’ દોષારોપણ કરતો હોય તેવા ભાવે દેબેન્દ્રે કહ્યું. ‘હવે જો આપ વચનમાંથી પાછા હઠી જશો તો તેમનું દિલ તૂટી જશે, બાબા. જુઓ જુઓ, બાબા દિવાલની પાસે જગ્યા છે; ત્યાં કશું જ નથી આપ ત્યાં સહેલાઈથી આમનો છોડવો ઉગાડી શકશો.’

આખરે બાબુ જાનકીદાસને આમવૃક્ષ માટે સંમત થવું પડ્યું હતું. તેમના માટે યક્ષપ્રશ્ન એ હતો કે એમની પત્નીએ કેટલાં બધાં વર્ષોથી આ મહેચ્છા સેવી હશે? ખરે જ એ બિચારી સહનશીલ જીવાત્મા હતી. બાબુ જાનકીદાસ બેકયાર્ડમાં વાવવા માટેનો સરસ મજાનો આમનો રોપો લેવા સ્થાનિક નર્સરીમાં જઈ પહોંચ્યા. નર્સરીના માળીએ વરંડામાં આમનો છોડવો રોપી આપ્યો અને તેણે બાબુ જાનકીદાસને તેની સારસંભાળ લેવા અંગેની જરૂરી સૂચનાઓ પણ આપી દીધી.

જ્યારે માળી જતો રહ્યો, ત્યારે બાબુ જાનકીદાસ તેમની માનીતી ખુરશીમાં જઈ બેઠા. તેઓ થાક્યા હતા, છતાંય ખુશ હતા. તેમણે વિજયી અદાથી કહ્યું, ‘સરસ મજાનું લંગડા આમવૃક્ષ.’ વળી તેમણે પત્ની તરફ ફરીને આગળ ઉમેર્યું, ‘મારા શબ્દો નોંધી લે. આ વૃક્ષ આખાય કલકત્તામાં સૌથી વધારે મીઠાં આમ આપશે, મનોરમા.’ વળી અફસોસ વ્યક્ત કરતાં બોલ્યા, ‘આટલાં વર્ષો સુધી તારી આ ઇચ્છાને હું પરિપૂર્ણ ન કરી શક્યો તે બદલ દિલગીરી અનુભવું છું. પરંતુ તારે મને આ વહેલું કહેવું જોઈતું હતું ને!’

આમવૃક્ષના છોડવાએ પહેલા જ અઠવાડિયામાં સૂકાઈ જવાની નિશાનીઓ દેખાડવા માંડી. તેના ઉપર પાણી કે સૂર્યપ્રકાશની કોઈ અસર થતી ન હતી અને દિનપ્રતિદિન તે ક્ષીણ થતો જતો હતો. રખડતી રઝળતી બિલાડીઓથી માંડીને મૂળિયાંને કોરી ખાતી ઉધઈ સુધીનાં સૌ કોઈનું એ આકર્ષણકેન્દ્ર બન્યો હતો. પખવાડિયાના અંત સુધીમાં તો છોડવા ઉપર તેની સૂકલકડી ડાળખીઓ ઉપર કેટલાંક સૂકાં પાંદડાં જ બચ્યાં હતાં. બાબુ જાનકીદાસ ફરિયાદ લઈને નર્સરીએ પહોંચી ગયા અને બદલામાં મફતમાં નવો છોડ માગ્યો.

‘તમે છોડને બરાબર પાણી નહિ પાયું હોય,’, નર્સરીના માલિકે કહ્યું. ‘એને જ્યારે આપવામાં આવ્યો હતો ત્યારે તો એ સંપૂર્ણ રીતે બરાબર જ હતો અને તમે જાતે જોયું પણ હતું.’ બાબુ જાનકીદાસે નવો છોડ મફત મેળવવાની માગણીને પડતી મૂકી અને બીજો નવો છોડ ઘરે લઈ આવ્યા. તેમણે આ નવીન છોડને પેલા નિષ્ફળ નીવડેલા તેના પૂર્વગામીની જગ્યાએ રોપી દીધો. આશ્ચર્યોનાંય આશ્ચર્ય વચ્ચે આ નવીન છોડ તો જોરાવર છોડવા તરીકેની બધી નિશાનીઓ સાથે મોટાંમોટાં પાંદડાં સમેત વૃદ્ધિ પામવા માંડ્યો.

એક મોડી સાંજે અચાનક ગાજવીજ સાથેનું વાવાઝોડું ઉદભવ્યું, જે દરમિયાન આમવૃક્ષ ઉપર વીજળી ત્રાટકી અને તેની નીચે બાંધેલી ગાય મરણશરણ થઈ ગઈ. બાબુ જાનકીદાસ ઊંડી આહ સાથે રડી પડ્યા અને આવેશમાં આવી જઈને પ્રતિજ્ઞા પણ કરી લીધી કે હવે કદીય ગાય જેવા જોખમી અને મૂલ્યવાન પ્રાણીમાં ફરી મૂડીરોકાણ ન કરવું. આ દુર્ઘટનામાંથી બાબુ જાનકીદાસને એક માત્ર એ આશ્વાસન મળી રહ્યું કે તેમનું આમવૃક્ષ પેલા દુર્ભાગી પ્રાણીના માર્ગે સિધાવ્યું ન હતું!

વીજળીએ આમવૃક્ષની એક ડાળીને હાનિગ્રસ્ત તો કરી દીધી હતી, પણ એકંદરે ઝાડ અકબંધ રહ્યું હતું અને વિકસતું રહ્યું હતું. બાબુ જાનકીદાસે વૃક્ષની નજીક્ના ઘરના છાપરાના છેડા ઉપર વીજ-પ્રતિરોધક કન્ડક્ટર લગાવડાવી દીધું હતું અને તે કામ તેમની અંગત દેખરેખ નીચે પાર પાડવામાં આવ્યું હતું. વળી આમવૃક્ષની સલામતી જળવાઈ રહે તે માટેની એમણે એક નાનકડી પૂજા પણ કરાવડાવી હતી.

સમય જતાં આમવૃક્ષ ઉપર મહોર આવવા માંડ્યાં અને ઝીણાં-ઝીણાં લીલાં-લીલાં આમ પણ બાઝવા માંડ્યાં. વળી આ ફળોના પ્રારંભની સાથેસાથે કલબલાટ કરતાં અને પરેશાન કરતાં પક્ષીઓ પણ ઝાડ ઉપર આવવા માંડ્યાં. બાબુ જાનકીદાસે એક દિવસે બપોરના ભોજન પહેલાંની આખી સવાર પક્ષીઓને ઉડાડવામાં ગાળી. તેમને આ કામ શક્તિનો વ્યય કરનારું તો લાગ્યું, તેમ છતાંય વૃક્ષનું રખોપું કરવું પણ એટલું જ જરૂરી હતું.

છેવટે એમણે ઝાડની રખેવાળી કરવા એક નટખટ છોકરાને કામે રાખ્યો. એક દિવસે બાબુ જાનકીદાસ બપોરના ભોજન પછીની વામકુક્ષિ કરીને જાગ્યા અને જોયું તો પેલો છોકરો ગાયબ થઈ ગયો હતો. વળી ગાયબ થઈ ગયેલા એ છોકરાની સાથે જાનકીદાસની માનીતી ચાંદીની નકશીકામ કરેલી કિંમતી પાનદાની પણ ગાયબ થઈ ગઈ હતી.

ત્યારપછીના કેટલાક દિવસો સુધી બાબુ જાનકીદાસ નેતરની મજબૂત સોટી પોતાના હાથમાં રાખીને વરંડામાં જવા માંડ્યા. જ્યારે કોઈ પક્ષીઓ ઊડીને યાર્ડમાં આવે કે તરત જ તેઓ સોટી વીંઝીને તેમને ઉડાડી મૂકતા. પરંતુ જેવા એ પક્ષીઓ તરફ પીઠ ફેરવીને પાછા ફરતા, ત્યારે તરત જ એ બધાં ચપળતાભરી નફ્ફટાઈ સાથે આમ તરફ પાછાં ઊડી આવતાં.

એક અઠવાડિયામાં તો બીજા એક છોકરાને રખેવાળી માટે રાખી લેવામાં આવ્યો. આ છોકરામાં પ્રમાણિકતાનો એવો ઉમદા ગુણ હતો કે જે સહેજે જ દિલને સ્પર્શી જાય. પક્ષીઓને ઉડાડી મૂકવા અંગેનો તેનો વળી વિચાર એવો હતો કે પક્ષીઓ તરફ પથ્થર ફેંકવામાં આવે. આમ એના આડેધડ પથ્થર ફેંક્વાના ધ્યેયના કારણે એનો પહેલો જ દિવસ પૂરો થાય તે પહેલાં તો વરંડાની બહારના રસ્તેથી પસાર થતા એક માણસને એ પથ્થર મારી બેઠો. ઈજાગ્રસ્ત માણસ બાબુ જાનકીદાસની પાસે આવ્યો અને તેણે પોતાની ઈજા થવા બદલનું વળતર માગ્યું.

બાબુ જાનકીદાસે પેલા માણસને વળતર ચૂકવી દીધું અને નવીન રાખેલા છોકરાને પણ રુખસદ આપી દીધી. હવે તેમણે ઝાડ ઉપરથી પક્ષીઓને ઉડાડવા માટેનો કાર્યભાર પોતાના જ માથે લઈ લીધો. એમણે પોતાની જાતને આશ્વાસન આપ્યું કે જિંદગીભર પત્ની તરીકે જેણે ત્યાગભાવના બતાવી છે તે સામેની તેમની આભારવશતા રૂપે અપાયેલું આ મનોરમાનું જ તો વૃક્ષ છે ને ! છેવટે આ વૃક્ષે ફળો આપવાનું શરૂ કર્યું. મનોરમાનું સ્વપ્ન બાબુ જાનકીદાસના માધ્યમે આખરે પૂર્ણ થઈ રહ્યું હતું.

મનોરમા આમને ધોઈને તેના કટકા કરીને વરંડામાં લઈ આવ્યાં કે જ્યાં એમના પતિ દેબેન્દ્ર અને શારદા સાથે બેઠેલા હતા.

બાબુ જાનકીદાસ આમને આરોગી રહ્યા હતા ત્યારે તેની આમ્લતાના કારણે એમના મોંમાંથી પાણી વછૂટી રહ્યું હતું. તેમણે આમ્રવૃક્ષ સામે જોયું. પહેલો સુકાઈ ગયેલો છોડવો, મરી ગયેલી ગાય, ચોરાઈ ગયેલી પાનદાની, ઈજાગ્રસ્ત માણસને ચુકવાયેલાં નાણાં, વૃક્ષની રખેવાળીમાં વ્યતીત કરેલા લાંબાલાંબા દિવસો; આ બધું આજે સાર્થક નીવડ્યું હતું. મનોરમાની ઇચ્છા પરિતૃપ્ત થઈ હતી આ સઘળા વચ્ચે બાબુ જાનકીદાસ પોતાની જાત તરફ સૌમ્ય સ્મિત કરી રહ્યા હતા.

‘મને કહે, મનોરમા’ બાબુ જાનકીદાસે પત્નીને સંબોધીને કહ્યું. ‘શા માટે તેં આમવૃક્ષ જ ઇચ્છ્યું? જિંદગીનાં આટલાં બધાં વર્ષોમાં તેં કદીય એકવાર પણ કહ્યું નથી કે તારે આમવૃક્ષ જોઈએ છે! પ્રિયે, પચીસ વર્ષમાં તેં આ શા માટે ન કહ્યું?’

બાબુ જાનકીદાસનાં પત્ની આકુળવ્યાકુળ બની ગયાં. તેઓ પોતાનાં કંગનને રણકાવતાં રહ્યાં અને કશું જ બોલ્યાં નહિ.

‘બોલ બોલ, મા,’ દેબેન્દ્રે તેમને પ્રોત્સાહિત કર્યાં.

‘ભલે,’ બાબુ જાનકીદાસે ફરી કહ્યું. ‘આમવૃક્ષ એ કંઈ મોટી વસ્તુ ન હતી, એ તું જાણે છે. જો તારે એ જોઈતું જ હતું તો તું મને પહેલાં કહી શકતી હતી. મનોરમા, મને એ વાતનું પારાવાર દુ:ખ થાય છે કે …’

બાબુ જાનકીદાસનાં પત્નીએ તેમને અધવચ્ચે જ અટકાવતાં બહુ જ ધીમા અવાજે કહ્યું,` ‘આ સઘળાં વર્ષો દરમિયાન મને ક્યારેય આમવૃક્ષની ઇચ્છા થઈ નથી.’ એમણે આગળ ઉમેર્યું, ’એ દિવસે જ્યારે શારદા પહેલીવહેલી આપણા ત્યાં આવી; ત્યારે, તમને ખબર છે કે, દેબેન્દ્ર મને આગ્રહ કરી રહ્યો હતો. તે બસ કહ્યે જ રાખતો હતો કે મારે કંઈક માગવું.’

‘અને…’ આસપાસની શાંતિમાં મનોરમાના અવાજે થોડીક હિંમત પ્રાપ્ત કરી લીધી અને આગળ કહ્યું, ‘મને કશો જ વિચાર આવતો ન હતો. મારે કંઈક કહેવું તો હતું, પણ મને એક જ વિચાર આવ્યા કરતો હતો કે તમારી ધોતી ફાટી જશે. અને જ્યારે હું તેની તરફ જોઈ રહી હતી ત્યારે મારા ધ્યાનમાં આવ્યું કે ધોતી ઉપર આમની છાપવાળું ભરતકામ થયેલું હતું!’

– મૂળ વાર્તાકાર : મધુલિકા લિડલ || ભાવાનુવાદક : વલીભાઈ મુસા

Disclaimer: If Image published here falls under breach of any copyright; the copyright holder/s might simply intimate me/us by mail and the same will be removed immediately.

* * * * *

(સુશ્રી મધુલિકા લિડલ અંગ્રેજી ભાષીઓમાં જાણીતું નામ છે. દિલ્હીનિવાસી લેખિકાએ પોતાની લેખનની કારકિર્દી વાર્તાઓથી શરૂ કરી હતી. પછી તો એમની કલમ ચાલી અને એમણે ઐતિહાસિક જાસૂસકથા ‘The Englishman’s Cameo’ લખી કે જેનું ફ્રેન્ચ ભાષામાં રૂપાંતર પણ થયું. એમનો વાર્તાસંગ્રહ ‘The Eighth Guest & Other Muzaffar Jang Mysteries’ હોવા ઉપરાંત એમની બે નવલકથાઓ ‘Engraved in Stone’ અને ‘Crimson City’ પણ બહોળી પ્રસિદ્ધિ પામી છે. એમની વાર્તાઓને રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય માનસન્માન મળ્યાં છે. વધુ આશ્ચર્યની વાત તો એ છે કે તેઓ ફિલ્મ સમીક્ષક પણ છે. એમણે હિંદી અને અંગ્રેજીની જૂની ફિલ્મો અને ગીતો વિષેના વિપુલ પ્રમાણમાં લેખો પણ લખ્યા છે. “Dusted Off” એમનો બ્લૉગ છે, જેમાંના એમના ABOUT પેજ ઉપર તેમનો વિગતે પરિચય મેળવી શકાશે. ‘વેબગુર્જરી’ના ફલક ઉપર ‘The Mango Tree’ વાર્તા દ્વારા થતા એમના પરોક્ષ પદાર્પણને આપણે ‘વેગુ’પરિવારજનો આવકારીએ છીએ. હળવી શૈલીએ લખાયેલી અને સ્મિતમઢ્યા ચહેરે વાચકને વાંચન માટે જકડી રાખે તેવી આ હાસ્યવાર્તા વાચકોને અવશ્ય ગમશે.

‘વેબગુર્જરી’ના ફિલ્મસંગીત વિભાગમાં આ અગાઉ ‘સંકલિત ગીતોની મજા’ શ્રેણી હેઠળ એમનાં સંપાદિત કરેલાં વીસ જૂનાં હિંદી ફિલ્મગીતો – ભાગ (૧) અને ભાગ (૨) – આવી ચૂક્યાં છે.

Reader’s Digestના અંકમાં વાંચવા મળેલી તેમની આ વાર્તાને અનુવાદિત કરવાની તથા ‘વેબગુર્જરી’ અને મારા અંગત બ્લૉગ્ઝ ઉપર પ્રસિદ્ધ કરવાની તેમની સહૃદયતાપૂર્વકની અનુમતિ બદલ તેમનો આભાર વ્યક્ત કરવામાં આવે છે.

– વલીભાઈ મુસા, ‘વેગુ’ સાહિત્યસમિતિ)

લેખિકાનાં સંપર્ક સૂત્રો :-

બ્લૉગ – “Dusted Off” – http://madhulikaliddle.com/
ઈ મેઈલ – Madhulika Liddle <liddle.madhulika@gmail.com>

* * *

(Permission)

Mr Musa,

Thank you for your message. And yes, I would be very happy if you would translate the story and publish it on your blog. Do send me the link whenever you do that (and if you could link to my blog’s ‘About Me’ page, that would be wonderful).

Thanks and best regards,

Madhulika

Madhulika Liddle
www.madhulikaliddle.com

Posted in ટૂંકી વાર્તા, ભાવાનુવાદ | Tagged , , , | Leave a comment

પહેલો અને આખરી દાવ

‘રક્ષાબંધનના તહેવારને બે જ દિવસ બાકી છે અને હજુસુધી રમીલા ન આવી. પાછલાં બે વર્ષથી તે કંઈકને કંઈક બહાનું બતાવતી આવી છે. આ વર્ષે પણ જો એ ન આવે તો, બેટા, તારે તેને તેડવા જવું પડશે. આ તે કેવું કે વર્ષ આખામાં બેચાર દિવસ પણ આ તહેવારના બહાને એ પિયરમાં ન આવે! ગામની બધી વર્ણની બહારગામ પરણેલી દીકરીઓ ભાઈ પાસે રાખડી બંધાવવા આવે છે અને આપણાવાળી જ એવી તે કેવી સાવ ઘરરખું થઈ ગઈ છે કે બબ્બે વરસથી આ તરફ ફરકતીય નથી! હેં તરભા, ભાણિયો પણ ખાસ્સો મોટો થઈ ગયો હશે, નહિં?’ કુંવરબાએ છીંકણી સૂંઘતાં જોડા બનાવી રહેલા દીકરા ત્રિભુવનને કહ્યું.

‘હજુ તો બે દિવસ બાકી છે. રાહ તો જો, બા. એ આવે તો માથાભેર અને ન આવે તો આપણે શું કામ એને તેડવા જવું પડે? જેવી એની અને હરિની ઇચ્છા! તને ખબર તો છે કે એની સાવ સસ્તીય સાડી તથા ભાણિયા માટે કપડાંની જોડ અને એકાદું રમકડું ખરીદવાની પણ આપણી ત્રેવડ છે ખરી?’ ત્રિભુવને પાણીની કુંડીમાં પલાળેલો ચામડાનો ભીનો કકડો એરણી ઉપર મૂકીને બત્તા વડે ટીચી નાખતાં હળવો બળાપો કાઢ્યો.

કુંવરબા બિચારાં છોભીલાં પડ્યાં અને દીકરાની અકળામણ પારખી જતાં વિચાર બદલીને મનોમન પ્રાર્થી બેઠાં કે ‘ઓણ સાલ પણ રમીલા ન આવે તો સારું!’ એમને સમજાઈ ગયું કે ‘પેટની ભીડ અને ઘરની ભીડ પોતાના સિવાય કોઈ ન જાણે, એવું કહેવાવાળાએ જે કહ્યું છે તે સાચું છે!’ વળી એમને એ પણ સમજાઈ ગયું કે ત્રિભુવનની ચીડ પણ યથાર્થ જ છે અને રમીલા આ વર્ષે પણ ન આવે તેમાં જ બાંધી મુઠ્ઠી લાખની છે!

પરંતુ ત્રિભુવનને ક્યાં ખબર હતી કે એ જ્યારે એમ બોલ્યો હતો કે ‘જેવી એની અને હરિની ઇચ્છા’ ત્યારે તો રમીલા મહેલ્લાના નાકે આવી પહોંચી હતી. આગલી રાતે જ એની અને હરિની ઇચ્છાનો સરવાળો થઈ ચૂક્યો હતો અને સરવાળે અહીં આવવાનો નિર્ણય પણ લેવાઈ ગયો હતો!

રમીલાએ આંગણામાં પ્રવેશતાં જ ‘ઓ મારી માડી રે!’ કહીને પોક મૂકી, ત્યારે કુંવરબા હાથમાંની છીંકણીની ડબ્બી ભોંય ઉપર ફેંકીને દોડતાં રમીલાને બાઝી પડ્યાં. ત્રિભુવને પણ હાથમાંની ચામડાને છોલવાની ફરસી  પડતી નાખીને દોડી જતાં રમીલાના માથે હાથ ફેરવીને ભાણિયાને ઊંચકી લીધો.

રમીલા ઘરમાં ફરી વળી. તેનાં ચકોર ચક્ષુઓએ ક્યાસ કાઢી લીધો કે પોતે છેલ્લી પિયરે આવી હતી ત્યારથી હાલ સુધીમાં બાના ઘરમાં દરિદ્રતાએ વધુ ઘેરો રંગ પકડી લીધો હતો. મોટાભાઈ અને ભાભી તેમનાં બે બાળકો સમેત ગંધાતા ચામડા સાથેના વારસાગત વ્યવસાય સાથેનો છેડો ફાડીને દૂરના ગામે હાઈસ્કૂલની ચોથા વર્ગના સેવક સહાયક (Support Worker) તરીકેની મામુલી પગારવાળી નોકરી ઓ.બી.સી. ઉમેદવાર તરીકે મેળવી લીધી હતી, જે પાંચ વર્ષ પછી પૂરા પગારવાળી થવાની આશા હતી. તેમના કુટુંબના ચાલ્યા જવાથી અર્ધું ઘર ખાલી થઈ ચૂક્યું હતું. નાની ભાભી પહેલી સુવાવડ અર્થે પિયર ગઈ હોઈ હાલમાં તો બા અને ભાઈ ત્રિભુવન માત્ર જ કુટુંબમાં બાકી રહ્યાં હતાં. બાપુજી તો પોતે સૌથી નાની એવી બે વર્ષની હતી ત્યારે જ દેવલોક પામ્યા હતા. પિતાના અવસાન પછી બંને ભાઈઓએ ફરજિયાત પ્રાથમિક શિક્ષણ પૂરું કરીને અભ્યાસ છોડી દીધો હતો. રમીલાને ભાઈઓએ એસ.એસ.સી.સુધી ભણવા દીધી હતી. આટલો ઓછો અભ્યાસ છતાં રમીલાની વિચારશક્તિ પ્રબળ હતી. તેને સરકારી સૂત્ર ‘નાનું કુટુંબ, સુખી કુટુંબ’ અહીં ભ્રામક લાગતું હતું. રોજીરોટીની સરળ ઉપલબ્ધતા જ કુટુંબને સુખી બનાવી શકે, નહિ કે કુટુંબનું કદ; એવી એની માન્યતા દૃઢ બની. 

કુંવરબાએ રમીલાને પાણીનો ગ્લાસ ધર્યો, જે પીતાંપીતાં તેણે જાહેરાત કરી દીધી કે સાંજની બસમાં તે પાછી ફરશે. સમજુ રમીલાએ નક્કી કરી લીધું કે પોતે બેપાંચ દિવસ પણ અહીં રહીને આ લોકોને બોજારૂપ નહિ થાય.

‘આટલા ટૂંકા ગાળા માટે તારે આવવું જોઈતું જ ન હતું. જો બા તને ધરેલો પાણીનો ગ્લાસ તું બેએક ઘૂંટડા પાણી પીએ ન પીએ અને ખેંચી લેં તો તને કેવું લાગે? હું તને આગલી રાતે ન કહું, ત્યાંસુધી તારે રોકાવાનું છે. હજુ રક્ષાબંધનને બે દિવસની વાર છે, એટલે એ બે દિવસ તો ખરા જ; અને ત્યારપછી પણ મારી મરજી મુજબ તારે રોકાવું પડશે. એટલી ખાત્રી આપું કે તને પાંચ દિવસથી વધારે નહિ રોકું, બસ!’ ત્રિભુવને ભાવવાહી અવાજે કહ્યું.

રમીલાને એ સમજતાં વાર ન લાગી કે ભાઈ પાંચ દિવસની સમયાવધિ શા માટે માગી રહ્યો છે. સામાજિક વ્યવહારના ભાગરૂપે બહેનને ફૂલ નહિ તો ફૂલની પાંખડી જેવી કોઈક ભેટસોગાદ ખરીદવા માટે તેને     એટલો સમય તો જોઈએ જ, કેમ કે તે પિયરમાં માવઠાની જેમ ઓચિંતી જ ટપકી પડી હતી ને!

* * * * *

જગતમાં વિવિધ ધર્મો અસ્તિત્વ ધરાવે છે અને તેમના ઓછી કે વધતી સંખ્યામાં અનુયાયીઓ પણ હોય છે. ધર્મોએ માનવીઓનું કલ્યાણ કર્યું છે કે નહિ તે નિશ્ચિતપણે કહી ન શકાય, પણ હતાશ માનવીઓને એ ધર્મોએ તેમની બલવત્તર આસ્થાના કારણે બળ તો અવશ્ય પૂરું પાડ્યું હોય છે. જીવનથી હારેલોથાકેલો માનવી છેવટે પોતાના ધર્મના શરણે જતો હોય છે અને પોતાના ઈષ્ટ દેવદેવીને પ્રાર્થતો હોય છે. કોઈક દોહરામાં વિપત ટાણે ઉદ્યમ કરવાની વાત સમજાવાઈ છે, પણ આપણા ત્રિભુવન જેવાઓને ઉદ્યમ કરવાની તીવ્ર ઇચ્છા હોવા છતાં ઉદ્યમ જ ન મળે અને મળે તો અપૂરતો મળે ત્યારે કૌટુંબિક આવક-ખર્ચના બે ટાંટિયા સરખા કરવા દુષ્કર બની જતા હોય છે. અહીં ત્રિભુવનને પણ નાણાંભીડ સતાવી રહી હતી. એની તાતી જરૂરિયાત પણ એવી કોઈ મોટા આંકડામાં ન હતી, બસોત્રણસો રૂપિયા મળી જાય તો એનું કામ તાત્કાલિક નીકળી જાય તેમ હતું. ‘અંધા ચાહે દો આંખે’ની જેમ રમીલા આગળ નાદાર જાહેર ન થઈ જવાય તે માટે તે ગામના પાદર નજીક આવેલા દેવમંદિરે નાકલીટી તાણી આવ્યા પછી બસસ્ટેન્ડની ચાની કેન્ટિને ત્રિભુવને અડધી ચાનો ઓર્ડર આપ્યો.

કેન્ટિનવાળા કાસમે કહ્યું, ‘તરભા, બીજો કોઈ અર્ધી ચાનો ઘરાક આવે પછી ચા બનાવું છું; પણ હું તને પૂછું છું કે સવારસાંજ નહિ અને આમ કવેળાનાં દેવદર્શન! ભક્તને કોઈ ભીડ પડી કે શું?’

‘અલ્યા કાસમ, તું ત્રિકાળજ્ઞાની લાગે છે! તને મારી ભીડની શી રીતે ખબર પડી?’

“જો તરભા, આપણે એક મહેલ્લામાં રહીએ છીએ. સાથે ભણતા હતા, સાથે નિશાળ છોડી. આપણે બચપણના દોસ્તો છીએ. આપણા બેઉના સંજોગો પણ સરખા છે. ભણવામાં આવતી પેલી કડી યાદ છે? ‘દુ:ખીના દુ:ખની વાતો સુખી ના સમજી શકે, અને જો સમજી શકે તો જગતમાં દુ:ખ ન રહે.’ હમણાં જ આપણી બહેન રમીલા બસમાંથી ઊતરી. તને જવલ્લે જ મંદિરે જતો જોયો છે. આજે તને જોયો અને વાતનો તાળો બેસી ગયો. ઘણાં વર્ષે આવી છે, નહિ? શોભતું કંઈક એને આપજે; અને જરૂર પડે તો મારા ગજા પ્રમાણે તને મદદરૂપ થવાની મને તક પણ આપજે.’

‘તેં વગર કહ્યે અને વગર માગ્યે આટલું કહ્યું એટલે મને જાણે બધું મળી ગયું. જો કાસમ, મારા ગમે તેવા સંજોગો હોય; પણ મને લાગે છે કે આખાય ગામમાં મારા જેવો કોઈ માણસ સુખી નહિ હોય! બોલ, તારા માથે પાંચપચીસનું પણ દેવું હશે કે નહિ? મારા માથે પાઈનું પણ દેવું નથી; પણ હા, ખિસ્સાં ખાલી હોં કે!’ આમ કહેતાં ત્રિભુવન હસી પડ્યો.

‘તારી વાત સાચી છે, તભુ. આ કાળઝાળ મોંઘવારીમાં બે છેડા સરખા રાખીને ટકી રહેવું એ તારા જેવો કોઈ વીરલો જ એમ કરી શકે. તું ઈરાદાનો પાકો છે તે હું બચપણથી જાણું છું. પરંતુ મારી નાનકડી મદદને તારે દેવું નહિ સમજવાનું અને મને વિના સંકોચે કહેજે; પણ તરભા, કહી શકે તો જણાવ કે તારું બજેટ શું છે?’  કાસમે લાગણીભર્યા અવાજે પૂછ્યું.

‘તારા સાઈડ ધંધાની ભાષામાં કહું તો મારે પાંચ રૂપિયાની ડબલ જેટલાની જરૂર છે.’

‘ઓહો, ત્રણસો પચાસ રૂપિયા! સિત્તેરના ભાવે, ખરું ને ?’

કાસમ ગામના વરલી મટકા જુગારના બુકી એવા એક શેઠિયાના સબ એજન્ટ તરીકે કમિશનથી કામ કરતો હતો. કાસમે પોતાના આ સાઈડ ધંધાના એક ઉસુલને જાળવી રાખ્યો હતો કે રૂપિયે બે આના જેટલા કમિશનથી સંતોષ માની લેવો અને કદીય એક પાવલીનો પણ પોતે આંકડો રમવો નહિ. એનું કામ લોકોને જુગાર રમાડવાનું હતું, નહિ કે તેણે જુગાર રમવાનો હોય. બસ સ્ટેન્ડની ચાની કીટલી એ તો નામ પૂરતી તેની બેઠક માત્ર જ હતી. કાસમ પોતાના બાળગોઠિયા ત્રિભુવનને માનની નજરે જોતો હતો એટલા માટે કે તે પેટે પાટા બાંધીને પણ હલાલ કમાણીથી પોતાનું ગુજરાન નભાવતો હતો, જ્યારે પોતે મજહબે હરામ ઠરાવેલા એવા જુગારમાંથી કમાણી કરતો હતો. કાસમનો અંતરાત્મા કકળતો તો હતો, પણ હલાલ કમાણી મેળવવા માટેનો કોઈ સ્રોત હાથ ન લાગે ત્યાંસુધી આ કામ સિવાયનો તેની પાસે કોઈ વિકલ્પ પણ ન હતો.

‘કાસમ, મારી જરૂરિયાતને તારી જુગારની ભાષામાં જણાવી એ બદલ હું શરમિંદગી અનુભવું છું. તને હરહંમેશ આ અનીતિનો ધંધો છોડી દેવાની સલાહ આપનારા એવા મારા માટે આવું બોલવું પણ શોભાસ્પદ તો ન જ ગણાય. ખેર, બીજી અડધી ચાનો કોઈ ઘરાક આવ્યો તો નહિ, પણ મારી આખી ચા કરી નાખ અને આપણે બેઉ ભેરુડા અડધીઅડધી પી નાખીએ.’

‘એય તરભલા, તેરા હો ભલા; મેરી ચાયકી કીટલી, ઓર તું મેરેકુ ચાય પિલાયેગા! કમબખત, ઐસા બોલતે તુઝે શર્મ આની ચાહિએ! ચલ, મૈં દૂધમેં પાની ડાલે બિના અપન દોનોં કે લિયે અખ્ખે દૂધકી અખ્ખે અખ્ખે  દો કપ ચાય બનાતા હું. આજ તો બસ, યે મેરી ઓરસે હો જાય!’

‘અબ મૈં ભી તેરી બોલીમેં બોલું તો સૂન; બેટે, પારલે બિસ્કીટકી એક પેકેટ ભી હો જાય!’ બંને જણ ખડખડાટ હસી પડ્યા.

* * * * *

બસનો કોઈ સમય ન હતો અને બપોર થઈ ગઈ હોઈ કોઈ ગ્રાહક પણ ન હતું. ત્રિભુવનના ગયા પછી કાસમ વિચારે ચઢી ગયો હતો. ત્રિભુવનની આર્થિક સંકડામણ તેને પીડતી હતી. તેને એ પણ ખબર હતી કે ત્રિભુવન કોઈની પાસે ઉછીના પૈસા માટે હાથ લંબાવશે નહિ અને કોઈની મદદ સ્વીકારશે પણ નહિ. પરંતુ, હા, કદાચ એમ પણ બની શકે કે તે દોસ્તીના નાતે ગામ આખાયમાં માત્ર તેની પાસેથી જ હાથઉછીની મદદ લે, અને એ પણ દોસ્તીભંગની ધમકી આપવામાં આવે તો જ કદાચ! એ પોતે ત્રિભુવનની તાત્કાલિક જરૂરિયાત માટે શું કરી શકે તેની ગડમથલમાં પડી ગયો. ત્રિભુવનની બાનું નામ કુંવરબા હતું. ઘરના વડીલ તરીકે તેઓ જ હતાં. નરસિંહ મહેતાની દીકરી કુંવરબાઈનું મામેરું શામળિયાએ શેઠ સગાળશા બનીને પતાવી આપ્યું હતું. આ કુંવરબા એ પોતાનાં બા સમાન છે અને તેમની ઈજ્જત સાચવવી એ પોતાની ફરજમાં આવે છે તેવું તે માનવા માંડ્યો. ત્રિભુવનને મદદરૂપ થવા માટે પોતાનું કાળું ધન કામ આવી શકે તેમ ન હતું. વળી કાળું તો કાળું પણ એવુંય ફાજલ ધન પણ પોતાની પાસે ક્યાં હતું? ચાની કીટલીની કમાણી તો નહિવત્ હતી અને વરલી મટકાના કમિશનની આવક પણ અનિશ્ચિત હતી. એ તો સદ્ભાગ્યે સિલાઈકામ જાણતી પત્ની મળી હતી એટલે તેની પૂરક આવકથી માંડ ઘર નભતું હતું.

કાસમના માનસપટ ઉપર રામકથાકારના એક કથનની યાદ આવી ગઈ. શુભ આશયે બોલાતું અસત્ય એ સત્ય કરતાં પણ અનેકગણું ચઢિયાતું બની શકે છે. આ વિચારમાત્રથી તેનો ઉદ્વેગ શાંત પડ્યો. તેના મનમાં એક વિચાર ઝબક્યો. શાહેદાની સિલાઈકામની બચતનાં નાણાં મહેનતનાં અને પ્રમાણિકપણે કમાયેલાં છે અને એમાંથી પોતે મદદ કરી રહ્યો છે એવા અસત્યનો સહારો લેવો પડે. પરંતુ વાસ્તવમાં તો એવી બચત તેની પાસે નથી. પોતાની ચાની કીટલીની અને જુગારના કમિશનની આવક ભેગી ભળી જતાં એ બધાં નાણાં અપવિત્ર જ બની જાય. ભલે ને એ અપવિત્ર જ હોય, તોયે એની પાસે એવી ત્રણસો ચારસોની બચત પણ ક્યાં હતી? એક ચેક વટાવી શકાય તેમ હતો અને તે હતો વરલી મટકાના બુકી શેઠ પાસેથી નાણાં ઉછીનાં લેવાનો. શેઠ ના તો ન જ પાડી શકે, કેમ કે પોતે તેમનો કમાઉ દીકરા સમાન હતો. વળી પાછો વિચાર બદલાયો કે એ ચેક નાછૂટકે વટાવવાનું રાખીને ત્રિભુવનના નામે પાંચ રૂપિયાની ડબલ ખેલી નાખું તો! તો તો ત્રણસો પચાસ રૂપિયા આસાનીથી મળી જાય, ભલે ને પોતાના જુગાર ન રમવાના ઉસુલનો અપવાદ રૂપે ભંગ કરવો પડે! જો ડબલ લાગી જાય તો ત્રિભુવનને એટલી જ રકમ આપવામાં આવે તો કદાચ એ વહેમાય પણ ખરો. શાહેદા પાસે દોઢસો રૂપિયા જેટલી બચત તો હશે જ. એમ થાય તો તેને પાંચસો રૂપિયા આપી શકાય. વળી એટલી પણ તેની મહેનતની કમાણી હરામના પેલા ત્રણસો પચાસ રૂપિયામાં ભળે તો પારસમણિના સ્પર્શની જેમ બધાં નાણાં પવિત્ર બની જાય.

કાસમ મનોમન હસી પડ્યો, પોતાના મૂર્ખ વિચારો ઉપર. ભેંસ ભાગોળે અને છાશ છાગોળે જેવો પોતાનો શેખચલ્લી જેવો તર્ક હતો તેવું તેને લાગ્યું વળી તેને પાછો યકિન પણ થવા માંડ્યો કે ત્રિભુવન જેવા ભગવાનના માણસના નસીબે એ ડબલ લાગી પણ જાય. પાંચ રૂપિયાના બદલે ગણતરી કરીને થોડું વધારે ખેલી નાખવામાં આવે તો શાહેદા પાસેથી દોઢસો રૂપિયા ઉછીના લેવા પણ ન પડે. પણ ના, ના. પૂરા પાંચસો રૂપિયા માટે શાહેદાનું નામ વટાવવાનું છે, તો તેની પાસેથી દોઢસો રૂપિયા કઢાવવા સારા; કેમ કે તેમ કરવાથી પૂરું નહિ તો અર્ધ સત્ય તો ગણાશે જ. બસ, તો પાંચની ડબલ ખેલી જ નાખવી. પાંચ રૂપિયાનું જોખમ લેવું એ કંઈ મોટી વાત ન હતી. વળી એ ડબલ ન લાગે તો શેઠવાળો બેરર ચેક તો છે જ.

કાસમે હવે સટોડિયાઓના જાતજાતના તર્કની જેમ એક અને માત્ર એક જ ડબલ કાઢવાની હતી, જે તેના માટેનો પહેલો અને આખરી દાવ હતો અને એ પણ તેના દિલોજાન મિત્ર ત્રિભુવન માટે જ તો વળી! કાસમના માનસ ઉપર ઝાઝું વિચાર્યા વગર જ વીજળીક ગતિએ બાવીસની ડબલ અંકિત થઈ ગઈ. આ અંક માટેનું કાસમનું સીધું ગણિત એ હતું કે ત્રિભુવનના ઘરમાં માદીકરો બે જ હતાં અને રમીલા અને ભાણિયો એમ નવાં બેનું  આગમન થયું. કાસમે શેઠને આપવાની આંકડાઓની ચબરખીમાં ૨૨ના આંક સામે પાંચ રૂપિયા નોંધી દીધા.

એ રાત્રે બરાબર આઠ વાગે ઊઘડતો આંક બે આવ્યો અને અગિયાર વાગે બંધ આંક પણ બે જ આવ્યો અને કાસમની ડબલ પાકી થઈ ગઈ. બીજા દિવસે સવારે નવ વાગે કાસમ જ્યારે વલણ (ચૂકવણા)નો હિસાબ કરવા શેઠના ત્યાં ગયો ત્યારે પરિણામ એ જાણવા મળ્યું કે આગલા દિવસના ખેલાડીઓના તમામ પ્રકારના આંકડાઓ સિંગલ, ડબલ, પાનું, પેટી વગેરે નિષ્ફળ રહ્યા હતા અને એક માત્ર ૨૨નો આંક જ વિજેતા નીવડ્યો હતો.

કાસમે અઠવાડિક પોતાના કમિશનનાં નાણાં શેઠજીના ચરણોમાં પાછાં ધરી દઈને માત્ર રૂપિયા ત્રણસો પચાસ જ પોતાના ગજવામાં મૂકતાં તેમને અદબભેર જણાવી દીધું કે પોતે રાજીખુશીથી વરલી મટકાના કમિશન એજન્ટ તરીકેનું કામ છોડી દે છે!

-વલીભાઈ મુસા

(તા.૨૦૦૯૧૫) 

(‘ઓપિનિયન’ તા.૨૭૦૯૨૦૧૫)

 

Posted in ટૂંકી વાર્તા, સત્ય ઘટનાત્મક | Tagged , , , , , , , | Leave a comment

મારી કુસુમ !

કમ્પ્યુટર ઉપર પોતાની નવલિકા ‘સ્ત્રીદાક્ષિણ્ય’ને આખરી ઓપ આપ્યા પછી એ લેખક મહાશય ભૂતકાળમાં સરી પડ્યા અને માધ્યમિક શિક્ષણકાળના દસમા ધોરણના સંસ્કૃતના પિરિયડની પાટલી પર ગોઠવાઈ ગયા. ગુરુવર્ય પંડિતજી પ્રદ્યુમ્ન ઝા સર ‘સ્ત્રીદાક્ષિણ્ય’ શબ્દને વિશદ રીતે સમજાવી રહ્યા હતા. સ્ત્રીઓ પરત્વેનું સન્માનીય વર્તન એ ‘સ્ત્રીદાક્ષિણ્ય’ શબ્દનો મૂળભૂત અર્થભાવ હતો. આમ તો સંસ્કૃતના પિરિયડમાં હંમેશાં ઝોકાં ખાનારા એવણને ‘સ્ત્રી’ને લગતી આ વાતમાં એ વખતે તો રસ પડ્યો હતો. સરકારમાન્ય સંસ્કૃત પાઠશાળાની ઉચ્ચતમ ઉપાધિ ધરાવતા પ્રખર જ્ઞાની એવા એ સરે “યત્ર નાર્યસ્તુ પૂજ્યન્તે રમન્તે તત્ર દેવતા:” અર્થાત્ ‘જ્યાં નારીની પૂજા થાય છે, ત્યાં દેવોનો વાસ હોય છે.’ એ શ્લોકને પણ પોતાના અધ્યાપનમાં સાંકળી લીધો હતો. આપણા આ મહાશય એટલે કે શ્રીમાન નવીનચંદ્રે માની લીધું હતું કે એ સતયુગ હશે અને તેથી લોકોને એવી નારીપૂજા થતી ભૂમિમાં દેવો વાસો કરતા પ્રત્યક્ષ દેખાતા હશે!

ભૂતકાળમાંથી વર્તમાનમાં આવી જતાં નવીનચંદ્રે વિચારવા માંડ્યું કે આધુનિક યુગમાં સ્ત્રીદાક્ષિણ્ય અત્ર-તત્ર-સર્વત્ર એટલું વ્યાપક પ્રમાણમાં જોવા મળે છે કે આપણા એ સ્વર્ગ-વાસી દેવો પૃથ્વી ઉપર કામચલાઉ માત્ર વાસ કરવાના બદલે કદાચ આવાસ બાંધીને નિવાસ કરતા હશે! આપણે કળિયુગી જીવો હોઈ એ તેત્રીસ કરોડ મહાલયો ભલે આપણને દેખાય કે ન દેખાય, પણ આપણને સ્ત્રીદાક્ષિણ્યનો પ્રભાવ તો જ્યાં જ્યાં નજર આપણી ઠરે ત્યાં ત્યાં દેખાય જ છે. શાળા-મહાશાળાઓની અલગ બેઠકવ્યવસ્થાઓમાં, મતદાનમથકો-બસ-રેલવેસ્ટેશન કે થિયેટરોની અલગ લાઈનોમાં, જમણવારોની પંગતોમાં કે સમારંભોમાં, લોકશાહી શાસનમાં સ્ત્રીઅનામત બેઠકોનાં આંદોલનોમાં, પરીક્ષાઓનાં પરિણામોમાં ઝળકતા તેજસ્વી તારલાઓની યાદીઓમાં, કાર્યાલયોમાં, રમતનાં  મેદાનોમાં, સાહિત્યજગતમાં – યાદી ઘણી લાંબી થઈ શકે – વગેરે ક્ષેત્રોમાં  નારીઓનું પ્રભુત્વ વર્તાઈ રહ્યું છે અને વધી પણ રહ્યું છે. એ દિવસો દૂર નથી કે હાલનો પિતૃમૂલક સમાજ ધરમૂળથી બદલાઈને કદાચ માતૃમૂલક સમાજ પણ બની રહે!

નવીનચંદ્ર વિચારતંદ્રામાંથી સફાળા જાગી ઊઠ્યા અને કોમ્પ્યુટરના માઉસને સહેજ હલાવીને સ્ક્રીન ઉપર તેમની નવલિકા ‘સ્ત્રીદાક્ષિણ્ય’ને દૃશ્યમાન કરીને સ્ક્રોલીંગ દ્વારા પ્રારંભમાં જઈને તેમણે પુન: વાંચવી શરૂ કરી. નવલિકાના વાંચન દરમિયાન વચ્ચે વચ્ચે નવીનચંદ્ર ગ્લાનિમાં ઘેરાઈ જતા હતા. કઠોર સાસરિયાં શારીરિક અને માનસિક ત્રાસ આપીને કોઈ કન્યાને પિયર તરફ હડસેલી દે તેમ તેમની ‘સ્ત્રીદાક્ષિણ્ય’ વાર્તાને   સામયિકોનાં કાર્યાલયોમાંથી અગાઉની વાર્તાઓની જેમ તાગેડી મૂકવામાં આવશે કે શું? શું તેઓ ‘સ્ત્રીદાક્ષિણ્ય’ તરફ સ્ત્રીદાક્ષિણ્યનો અહોભાવ નહિ દર્શાવે? એમને એ જ સમજાતું ન હતું કે આખરે એ વાર્તાસામયિકોના તંત્રીઓ કે સંપાદકો વાર્તાકાર પાસે કેવી અપેક્ષાઓ રાખતા હોય છે? શું એ લોકો નામાંકિત સર્જકોને જ પોંખશે અને નવોદિતોને નહિ જ અપનાવે? શું એ સાસુઓ એક કાળે વહુઓ ન હતી? એ સામયિકોવાળા સ્ત્રીલેખકો તરફ આટલા બધા કેમ ઢળી જતા હશે? શું તેઓ સ્ત્રીદાક્ષિણ્યનો અતિરેક તો નથી કરી રહ્યા ને? સ્ત્રીઓની સાવ નકામી વાર્તાઓ પસંદ કરતી વખતે એ તંત્રીઓને તેમનાં સામયિકોની પ્રતિષ્ઠાનો પ્રાણપ્રશ્ન નહિ સતાવતો હોય? શું પુરુષલેખકોએ તેમનાં સર્જનોનો સાહિત્યજગતમાં પગપેસારો કરાવવા  જાતિપરિવર્તન કરાવીને પુરુષ મટીને સ્ત્રી બની જવાનું? કે પછી શું તેઓ સ્ત્રીનામ ધારણ કરે તો જ તેમની રચનાઓને સ્વીકારવામાં આવે? એ લોકોની આંખો ઉપર સ્ત્રીદાક્ષિણ્યનો એવો તે કેવો પડદો બાઝી ગયો હશે કે તેમને પુરુષલેખકો દેખાતા જ નહિ હોય!

નવીનચંદ્ર અડધી રાતે પુરુષવાદી આંદોલનના નેતાની અદાએ જાણે કે સભા સંબોધતા હોય તેમ સ્વગત  પ્રશ્નોની ઝડી ઝીંકતા રહ્યા અને જાત સાથે ઝઘડતા રહ્યા. છેવટે આક્રોશનું શમન થતાં થોડાક વાસ્તવવાદી બનીને આત્મમંથન કરવા માંડ્યા. તેમણે વિચારવા માંડ્યું કે બધાં જ સામયિકો, તેમના સંપાદકો કે તંત્રીઓને એક હરોળમાં બેસાડી દેવાં અને તેમના ઉપર સ્ત્રીઓની તરફેણમાં પક્ષપાતી હોવાનું લેબલ લગાડી દેવું તે વ્યાજબી ન કહેવાય. જો તેઓ પક્ષપાતી હોત તો મોટા ભાગનાં સામયિકોમાં સ્ત્રીલેખકોનું જ પ્રાધાન્ય હોત, પણ સાવ એવું જોવામાં આવતું નથી. વળી જે સામયિકો કે સમાચારપત્રોની પૂર્તિઓમાં સ્ત્રીઓ સંપાદક હોય, ત્યાં પુરુષલેખકોની કૃતિઓ પણ પસંદગી પામતી હોય છે ને!

પરંતુ નવીનચંદ્રના દુ:ખનું સમાધાન ન થયું અને આમ તેમની સંવાદમય મૂક સ્વગતોક્તિ આગળ વધવા માંડી!

‘પણ તેથી તારું શું વળ્યું, નવીન્યા? એ પુરુષલેખકોમાં તારો કોઈ ભાવ પુછાયો, છેલ્લાં કેટલાંય વર્ષોથી અને થોકબંધ વાર્તાઓ લખ્યા પછી પણ?’ નવીનચંદ્ર છંછેડાઈ જઈને જાતને અપમાનજનક સંબોધને ‘તું’કારથી પૂછી બેઠા!

પરંતુ નવીનચંદ્રની જાત તો સજ્જન હતી  ને! તેણે તો સૌજન્યતાપૂર્વક પ્રત્યુત્તર વાળતાં કહ્યું, ‘નવીનચંદ્રજી, હું આપની વ્યથાને અને આક્રોશને સમજી શકું છું. આપની પ્રયોગશીલ વાર્તાઓને અને વિષયનાવીન્યને એ લોકો નહિ સમજી શકે. આપની જ અગાઉની વાર્તાનું પાત્ર પછીની વાર્તામાં પાત્ર બનીને તંદ્રાવસ્થામાં પડેલા લેખકને ફરિયાદ કરે કે તેનું અવસાન નિપજાવીને તેનાં આપ્તજનોને કેટલું બધું દુ:ખ પહોંચાડ્યું, એવી પ્રયોગશીલ વાર્તા આપના સિવાય કયો માઈનો લાલ લખી શકે? વળી યાદ કરો કે પેલી માનવ અને માનવેતર પાત્રોના સંયોજનવાળી વાર્તા અને તેમાં વળી કંઠોપકંઠ ચાલી આવતી શિયાળ અને કાગડાવાળી બોધકથાની તેમાં થયેલી બેનમૂન ગૂંથણી! આ બધું આપને યાદ અપાવવાનું તાત્પર્ય માત્ર એટલું જ કે અજગરના ભરડામાં ફસાયેલા અને તેમાંથી છૂટવા આખરી દમ સુધી મથામણ કરતા એ માનવીને દર્શાવતા વિશ્વવિખ્યાત પેઇન્ટીંગને મદ્દે નજર રાખીને; બસ લગે રહો, નવીનભાઈ! સાહિત્યજગત સાથે સંકળાયેલાં સર્વજનની કૃતિના મૂલ્યાંકન માટેની એક જ મોડસ ઓપરેન્ડી હોય છે કે પહેલાં લખનાર કોણ છે તે જોઈ લેવું અને પછી જ નક્કી કરવું કે કૃતિ વાંચવી કે ન વાંચવી. આમ લેખક તરીકેનું આપનું ‘નવીનચંદ્ર’ નામ લોકોને નવીન લાગતું હોઈ આપની વાર્તાઓ વંચાતી જ નહિ હોય! આમ ચયનકારો તરફથી થતા રહેતા આપના પરત્વેના ઘોર અન્યાયનો હું ચશ્મદીદ ગવાહ છું અને છતાંય મારો જીવ બાળવા સિવાય વિશેષ તો હું આપના માટે શું કરી શકું ?’

‘અલ્યા નવલા, પણ સાચું કહું તો હવે હું હતાશ થઈ ગયો છું. આ બાજુમાં પડી પડી સુખનિંદર માણતી મારી ઘરવાળી કુસુમનાં મેણાંટોણાંથી તો હું વાજ આવી ગયો છું. મારી વાલી કહે છે કે આ રાતોના ઉજાગરા કરીને લેખક થવાના ધખારા પડતા મૂકો અને કમ્પ્યુટર ઉપર કોઈ વેપારીઓનાં એકાઉન્ટ લખો તો બે પૈસા ભાળશો. વળી એની બીજી ફરિયાદ એ છે કે સોસાયટીમાં રહેતા ગુજરાતીના પ્રૉફેસરની બાયડી તેના મગજની નસો ખેંચે છે. એ જ્યારે મળે ત્યારે એ જ પૂછતી હોય છે કે નવીનભાઈની વાર્તાઓ શામાં છપાય છે અને અમને વાંચવા તો આપો. એ બાપડીને મારી આબરૂ સાચવવા કહેવું પડે છે કે એમની ઉત્તમોત્તમ વાર્તાઓને સામયિકોમાં કે સમાચારપત્રોમાં છપાવીને પસ્તીમાં જવા દેવા નથી માગતા. એ તો સીધેસીધું પુસ્તક જ છપાવવાના છે. આમ કહેવા છતાંય એ પીછો છોડતી નથી અને કહ્યે જ રાખે છે કે અમારા પ્રૉફેસર સાહેબને તો વાંચવા આપો. એ બિચારા કંઈક સલાહસૂચન આપશે અને જરૂર પડશે તો વાર્તાને મઠારી પણ આપશે!’

‘હંઅ, તો મને લાગે છે કે આપને હતાશામાંથી બહાર કાઢવા પડશે અને તે માટેનો એક જ માર્ગ બચે છે અને તે એ કે આપની આ જ વાર્તા ‘સ્ત્રીદાક્ષિણ્ય’ને યેનકેનપ્રકારેણ કોઈક સામયિક કે સમાચારપત્રમાં અથવા તો પછી કોઈ ઈ-સામયિકમાં છપાવવી જ રહી. વળી અહીં  એક ટેકનિકલ બાબતને સાચવવી પડે. આપનાં શ્રીમતીજીના શબ્દો ખોટા પડવા જોઈએ નહિ અને એ માટે આ વાર્તા આપના નામજોગ ન છપાવતાં કોઈ તખલ્લુસ (ઉપનામ)થી છપાવવી પડે. વળી આપણે તખલ્લુસ પણ એવું રાખીએ કે જે સ્ત્રીસૂચક હોય! આનાથી આપનો સાહિત્યજગતમાં સ્ત્રીદાક્ષિણ્યનો મહિમા હોવાનો જે વહેમ છે તેનો ખુલાસો પણ થઈ જશે.’

માંહ્યલા નવીન્યાની શાણી સલાહથી નવીનચંદ્રના ચહેરા ઉપર ચમક આવી ગઈ! હવે તો તેમની જાતને માનપૂર્વક સંબોધતાં તેમણે કહ્યું, ‘નવીનકુમાર, તો તો તખલ્લુસ આપે જ સૂચવવું પડશે. વળી આપણે ખ્યાતનામ કોઈ  વિનામૂલ્યે પ્રસિદ્ધ થતા ઈ-સામયિકને જ આ વાર્તા મોકલીએ કે જેઓ લેખકોને કોઈ પુરસ્કાર આપતા નથી હોતા અને આમ આપણે આપણું કોઈ પોસ્ટલ એડ્રેસ પણ આપવું નહિ પડે. સંપર્કસૂત્રમાં આપણું માત્ર ઈ-મેઈલ એડ્રેસ જ આપીશું અને તે પણ નવીન જ બનાવેલું કે જેથી આપણી ઓળખ જાહેર ન થઈ જાય. નવીનકુમાર, હવે જલ્દી બોલી નાખો; આપણું તખલ્લુસ.’

“કહી દઉં? તો બસ આપી જ દો, ‘કુસુમરજ’.”

‘અરે, અરે ! કુસુમ તો ઘરવાળીનું નામ છે!’.

‘તે ભલે ને રહ્યું! આપણે તો ‘કુસુમરજ’ રાખીએ છીએ ને! અર્ધસત્ય ગણાશે તો ખરું!’

અને નવીનચંદ્રે ‘સ્ત્રીદાક્ષિણ્ય’ વાર્તાના અંતે કર્તા તરીકે ‘કુસુમરજ’ છાપી દઈને આ મુજબનું અવેજી(Dummy) ઈ-મેઈલ એડ્રેસ પણ આપી દીધું, Kusum-raj <myflower@zmail.kom>! જો કે Usename તો ‘mayflower’ આપવાની ગણતરી હતી, પણ તે અપ્રાપ્ય હતું.

નવીનચંદ્રના માંહ્યલાએ આશ્ચર્ય વ્યક્ત કરતાં પૂછ્યું, “Username….’myflower’?”

“હાસ્તો વળી, ‘યે અંદરકી બાત હૈ !‘ મુજબ ‘મારી કુસુમ !’ હાહાહા…હાહા..હા.”

-વલીભાઈ મુસા

(‘મમતા’ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૧૫)

 

 

Posted in ટૂંકી વાર્તા | Tagged , , , , , , , | 4 Comments

હું મરવા કરતાં, બેશક, ચૂમી ભરવાનું વધારે પસંદ કરીશ! – વલીભાઈ મુસા (ભાવાનુવાદક)

I DON’T WANNA DIE, I’D RATHER KISS!
હું મરવા કરતાં, બેશક, ચૂમી ભરવાનું વધારે પસંદ કરીશ!

 લૉર્ડ ઈબે  : મૂળ લેખક
– વલીભાઈ મુસા : (ભાવાનુવાદક)

[અંગ્રેજીમાં લખાયેલી આ વાર્તાના યોરુબા(Yoruba) માતૃભાષી એવા મૂળ લેખક લૉર્ડ ઈબે પશ્ચિમ આફ્રિકામાં આવેલા નાઈજીરિયાના વતની છે. વાર્તાને ગુજરાતી ભાષામાં અનુવાદિત કરવા માટેની તેમણે મને સહૃદયતાપૂર્વક સંમતિ આપી છે. વાર્તામાંના કેટલાક સંવાદો યોરુબા ભાષામાં હતા, જે માટે તેમણે જહેમત લઈને આખીય વાર્તાનું પુનર્લેખન કરીને મને મોકલી આપ્યું છે. યોરુબા એ ઘણીબધી આફ્રિકન ભાષાઓમાંની વધુ બોલાતી ભાષા છે અને અને એ લોકો વિદેશોમાં પણ જ્યાંજ્યાં સ્થાયી થયા છે, ત્યાંત્યાં પોતાની ભાષાને જાળવી રાખવા માટે સમભાષીઓ સાથે એ જ ભાષામાં Lord eBayવાણીવિનિમય પણ કરતા રહેતા હોય છે. વાચકોને આ યોરુબા ભાષાનો અછડતો ખ્યાલ મળી રહે તે માટે મેં એવા સંવાદોને ક્યાંક ક્યાંક ગુજરાતીની સાથે સાથે કૌંસમાં અંગ્રેજી લિપિમાં દર્શાવ્યા છે. મારા મત પ્રમાણે સંભવત: યોરુબા ભાષાની પોતાની અલગ લિપિ નથી અને તેઓ અંગ્રેજી મૂળાક્ષરો (Alphabets) જ પ્રયોજે છે. મારા નેટ ઉપરના ખાંખાંખોળા મુજબ તેમણે અંગ્રેજીના છવ્વીસ (૨૬) મૂળાક્ષરોમાંથી [C,Q,V,X,Z]ને પડતા મૂક્યા છે. વળી આ ત્રણ મૂળાક્ષરો [E,O,S)ની નીચે Dot (.) મૂકીને બબ્બે કર્યા છે અને G ઉપરાંત Gb એક વધારાનો મૂળાક્ષર બનતાં તજી દેવાયેલા પાંચ મૂળાક્ષરના બદલે આ નવા ચાર મૂળાક્ષરો સાથે તેના કુલ મૂળાક્ષર પચીસ (૨૫) થાય છે. અંગ્રેજીના પાંચ સ્વરો (A, E, I, O, U) માં ‘E’ અને ‘O’ની નીચે Dot (.) મૂકીને એમણે પાંચના બદલે સાત સ્વરો બનાવ્યા છે. આપણા ‘એ’ અને ‘ઓ’ના સાધારણ ઉચ્ચારો ઉપરાંત ‘ઍ’ અને ‘ઑ’ એવા પહોળા ઉચ્ચારોની જેમ યોરુબામાં ઊંચા (high), મધ્યમ (mid) અને નીચા (low) એવા ત્રણ પ્રકારના ઉચ્ચારો થતા હોય છે. જેમ ગુજરાતી ભાષામાં ‘ગૉળ’ અને ‘ગોળ’ના ઉચ્ચાર પ્રમાણે ભિન્ન અર્થવાળા શબ્દો મળે છે, તે જ પ્રમાણે યોરુબા ભાષામાં પણ હોય છે. આ સ્વરગત કે ઉચ્ચારગત ભાષા છે અને લિખિત સ્વરૂપમાં એવા ઉચ્ચારો દર્શાવવા માટે જો ઊંચો ઉચ્ચાર કરવાનો હોય તો અક્ષર ઉપર સ્વરાઘાત ચિહ્ન (‘) ડાબી તરફ ત્રાંસું અને નીચા ઉચ્ચાર માટે જમણી તરફ ત્રાંસુ ( ‘ ) મુકાય છે. મધ્યમ ઉચ્ચાર માટે કોઈ ચિહ્ન મૂકવામાં આવતું નથી હોતું. આ ભાષા અંગ્રેજી મૂળાક્ષરોમાં જ લખાતી હોઈ લખવામાં સરળતા રહે છે.

લૉર્ડ ઈબે  એ લેખકનું તખલ્લુસ કે ઉપનામ (Pen Name) છે. આ યુવાન લેખક પોતાના મૂળ નામને જાહેર કરવાનું પસંદ કરતા નથી. તેમનો “Lord eBay School of Thought” નામે બ્લૉગ છે, જેનું URL – https//ebayism.wordpress.com છે. તેમના બ્લૉગની Tag Line છે : AWAKENING THE SLEEPING READERS. એમના બ્લૉગ ઉપરથી તેમના વિષેનો કોઈ અંગત પરિચય મળતો નથી. અમારા પરસ્પરના પ્રારંભિક સંબંધમાં અંગત બાબતો અંગે વધુ ઊંડા ઊતરવું એ સૌજન્યતાના ખિલાફ હોઈ એમના વિષેનો વિશેષ પરિચય ન આપી શકવા બદલ દિલગીરી પેશ કરું છું. – વલીભાઈ મુસા]

* * * * *

હું મરવા કરતાં, બેશક, ચૂમી ભરવાનું વધારે પસંદ કરીશ!

Kissing Sketch“હું ડાન્સ કરવા માગું છું; અરે ઓ બાનુઓ, બિન્ધાસ્ત!” (I want to dance, oh ye ladies who care,). મારી પાસે મારા દિલની રડી લેવાની વાતને સાંભળવાનો સમય નથી. મારી પાસે મૃત્યુ આવી જવા પહેલાંનો બહુ જ ઓછો સમય છે. કાશ! એકાદવાર પણ મારા ચહેરા ઉપર સ્મિત ફરક્યું હોત તો કેવું સારું થાત! મારા દોસ્તો પૉર્ચ આગળ આવી પહોંચ્યા છે અને મારું દ્વાર ખટખટાવે છે. તેઓ આર્જવભરી વિનંતી કરી રહ્યા છે કે હું મૃત્યુ પામવાનું  મુલતવી રાખું. પરંતુ એ દોસ્તો, તમે મોડા પડ્યા! આજે હું મરી જ જઈશ. ભલે ને તેઓ ગમે તેટલી મથામણ કરે, ભલે ને તેઓ પરસેવાથી રેબઝેબ થાય! ભલા, તેઓ કેવી રીતે કોઈને બચાવી શકે, જ્યારે કે તે જણ જીવવા માટેની કોઈ તમન્ના જ ન રાખતો હોય!” આવું મેં ખરેખર બે જ દિવસ પહેલાં કહ્યું હતું અને સાચે જ હું મરી પણ ગયો હતો; પરંતુ આશ્ચર્યની વાત એ બની છે કે આજે હું જીવતો-જાગતો છું અને શ્વાસ પણ લઈ રહ્યો છું.

ત્રણ જ દિવસ પહેલાંની એ વાત છે જ્યારે કે મને મારી પ્રિયતમા તરફથી એક સંદેશો મળ્યો છે. મારી એ પ્રિયતમા કે જેના વિષે હું એમ જ માનતો આવ્યો છું કે મારું સુખ બીજે ક્યાંય નહિ, પણ માત્ર અને માત્ર અદૃશ્ય એવા એના સીનામાં જ છુપાયેલું છે અને મારા સુખની એક માત્ર પ્રણય રૂપી ચાવી તેની જ પાસે છે. એણે મને લખ્યું છે : “વ્હાલા, મેં તારી પાસેથી જ જાણ્યું અને અનુભવ્યું છે કે સાચો પ્રેમ કેવો હોઈ શકે, પરંતુ એમ તને કહેવું મને સાવ અજુગતું નહિ જ લાગે કે તારા પ્રયત્નો વ્યર્થ જઈ રહ્યા છે! તું મારા પ્રત્યે જે પ્રેમ ધરાવે છે એવા પ્રેમની લાગણી હું તારા પરત્વે નથી ધરાવતી. મેં તને થોડોક પણ ચાહવા માટેનો પ્રયત્ન કરી જોયો છે, પણ એમાં હું સફળ થઈ શકી નથી. એવું તો નહિ હોય કે મારા બિનઅનુભવના કારણે પ્રેમ શું છે એ હું સમજી શકી ન હોઉં, કે પછી સાચે જ હું તને ચાહતી જ ન હોઉં? તું વફાદારી અને ઉદાત્તતાનું એક મૂર્ત સ્વરૂપ છે, પરંતુ હું બનાવટ કરીને તને એવી હૈયાધારણ તો નહિ જ આપું કે હું તને ચાહું છું. આપણા બંનેના ભલા માટે તું એવા અન્ય કોઈ પાત્રને શોધી લે કે ખરે જ  જે તને ચાહતું હોય, અને તારે એમ જ કરવું જોઈએ, હા! આ પળેથી હું મારા શક્ય પ્રયત્નોથી તારા માર્ગમાંથી દૂર જઈ રહી છું કે જેથી આપણી ભૂતકાલીન પ્રસન્નતાઓ તારી લાગણીઓને ઉત્તેજીત ન કરે કે જેમને સંભાળવી તારા કાબૂ બહાર હોય! સુખી થા!”

મેં જ્યારે સંદેશો વાંચ્યો, ત્યારે હું લગભગ ભડકી જ ઊઠ્યો હતો; આમ છતાંય મને ચોક્કસ ખાત્રી તો હતી જ કે આ એપ્રિલ ફૂલ પ્રકારનું ટીખળ હોવું જોઈએ, જો કે આ એપ્રિલ મહિનો તો નહોતો જ. મેં આ જાણ્યું ત્યારે મારી જાત માટે હું પોતે જાણે કે ત્રાહિત વ્યક્તિ જ હોઉં એવું મને લાગ્યું. હું એવો ડઘાઈ ગયો હતો કે મારા હાથમાં ફોન પણ પકડી રાખી શકતો ન હતો. મારી ફોન ઉપરની પકડ ઢીલી થતાં તે નીચે પડી ગયો. હું એવો સ્તબ્ધ બની ગયો હતો કે મારી જગ્યા ઉપરથી હાલી શકતો પણ ન હતો. હું જડ પૂતળાની જેમ ઊભો જ રહી ગયો અને આ સંદેશો સાચો હોવાની સંભાવનાથી હું ખરે જ ડરી ગયો હતો.

“અંકલ, તમારો  ફૉન પડી ગયો છે.” એમ કહેતાં એક છોકરાને મેં સાંભળ્યો.

“ઓહ, ઓહ (Ehn-ehn)! આભાર.” મેં બાઈક હંકારી દીધી અને જાણે ગાંજાના ઘેનમાં ઘેરાયેલી તપખીરી આંખોવાળા યુવાન મૉટરસાયકલિસ્ટ એવા મેં તેને ગંતવ્ય  સ્થાનનું સરનામું આપીદીધું.

મેં કપડાં બદલવાની પણ દરકાર કરી નહિ અને ઝટપટ રંગરોગાન વગરના એ બંગલા તરફ ધસી ગયો કે જે હમણાંનું તેનું નિવાસ સ્થાન હતું. જેવો હું એ ઘરે પહોંચ્યો કે તરત જ મને ખ્યાલ આવી તો ગયો હતો કે તેણે મોકલેલો સંદેશો એ ખરેખર તેની મજાક ન હતી. ઘરના પ્રવેશદ્વાર આગળ જ વતનમાંથી આવેલો તેનો ભાઈ ઊભેલો હતો! અને – જહન્નમની કેવી દુર્દશા, તેની મા પણ હાજર હતી! હું નાસ્તાહાઉસની પાછળથી જ્યારે દેખાયો, ત્યારે પેલો મારા તરફ આંગળી ચીંધી રહ્યો હતો. બસ, મને લાગ્યું કે કંઈક રંધાઈ રહ્યું છે.

મેં ચહેરા ઉપર સજ્જનતાનો એવો ભાવ ધારણ કર્યો જેવો કે કોઈ વિદાય થતી પોતાની દીકરી સામે જોઈ રહે; પરંતુ અફસોસ, એનો કોઈ હેતુ સર્યો નહિ. મને આવકારતી તેની આંખો એવી આક્રમક સાવરણા જેવી હતી, કે જાણે તે મને જમીન ઉપરથી વાળી ઝૂડીને સાફ કરી દેવા માગતી ન હોય!

“ગુડ  આફ્ટરનૂન, મૅમ (Ekasan ma)” મેં સલામ ભરી. “સફર કેવી રહી, મૅમ (Ekuurin ma)?  આશા રાખું છું કે આપની સફર તનાવપૂર્ણ  તો નહિ જ રહી હોય.”

“તમે મૌલાના છો (S’ewo l’aafa)?” મને ત્વરિત જવાબ મળી ગયો.

“હું મૌલાના (Semi l’aafa ke)?” હું મનોમન મારી જાતને પ્રશ્ન પૂછી બેઠો.

“આહ, હા મૅમ (Ah—yes ma).” મારી પાસે શબ્દો ન હતા. “ટ્યુનડે મારું નામ છે(Tunde ma).” જાણે કે હું મારી જાતને ખરે જ ઓળખાવી રહ્યો હતો, એવું મને લાગ્યું. “ફેન્મી તૈયાર (Se Funmi ti)….”

“તે અહીં નથી. એ અમારી સાથે આવેલી તેની બહેન સાથે બહાર ગઈ છે. હું સલાહ આપું છું કે મોડેથી તેની તપાસ કરજો ને!”

બસ, આ એ જ હતું. મારા ઉપર આવેલા સંદેશાની પાછળનાં કારણોમાં એ લોકો જ હતાં. એટલા જ માટે તો મને મૌલવી (Alfa) તરીકે ઓળખાવવામાં આવ્યો હતો, મુસ્લીમ તરીકે પણ નહિ! ‘મૌલાના’ સંબોધનમાં વેધક કટાક્ષ હતો અને એનાથી જ મને બધું સમજાઈ ગયું હતું. તેના ભાઈનો મારા હસ્તધૂનનના સ્વીકાર વખતનો ભાવ સાવ શુષ્ક હતો, પણ મેં એવો દંભ જાળવી રાખવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો, જાણે કે મને કોઈ અકળામણ થઈ જ ન હતી. હું વધારે પ્રયત્ન કર્યા વગર પાછો ફરી ગયો અને હું છોભીલો પડ્યો હતો તે ન દેખાઈ જાય તે રીતે મેં હળવેથી ચાલતી પકડી.

હું ચહેરા ઉપર કટુ સ્મિત સાથે રસ્તે ચાલવા માંડ્યો. મારા મનમાં કોઈ મંઝિલ નિશ્ચિત ન હતી. મારી આંખો અશ્રુથી ભીંજાઈ ગઈ હતી, પણ હું મારાં આંસુને ખાળવામાં સફળ રહ્યો. અલ્લાહની કસમ, અમારું પણ એક સ્વપ્ન હતું! ફૂન્મી અને મેં ભાવી યોજના વિચારી રાખી હતી. અમે નક્કી કર્યું હતું કે અમે અમારા જન્મદિવસોની નજીકના દિવસે પરણી જઈશું. અમારે હઠીલાં બાળકો હશે જે આઈસક્રીમ ખાવાનાં શોખીન હશે અને ભણવામાં મેથેમેટીક્સમાં હોશિયાર હશે. અમારું એ પણ આયોજન હતું કે અમે લગ્ન પછી તરત જ દરિયા કિનારે ચૂપચાપ ઊપડી જઈશું અને બીચહાઉસમાં ઠહેરીશું. અમે ત્યાં નાનાં બાળકોની જેમ રમતો રમીશું અને  બાલ્યજીવનનો સમય પસાર કરીશું. આ બધું અચાનક કેમ બદલાઈ ગયું?

મેં તરત જ તેને ફોન ડાયલ કર્યો. મેં વિચાર્યું કે એ કંઈક કહે તે સાંભળવા પહેલાં મારે કોઈ અનુમાન ન કરી લેવું જોઈએ. કદાચ એ એમ કહેતી હસી પણ પડે કે “તો તું આટલો બધો કમજોર પડી ગયો અને હાલથી જ ડગમગવા માંડ્યો (Ootie le, sheru ti wan bae ni)?” ફોન રણકતો રહ્યો, પણ એણે ફોન ન જ ઉપાડ્યો. છટ્!

સમીસાંજે મારો ફોન જીવંત બનીને ગુંજી ઊઠ્યો અને ત્યારે જ મને ભાન થયું કે હું છેલ્લા ચાર કલાકથી રસ્તાની એક બાજુએ ગમન કરી રહ્યો હતો. મેં આજુબાજુ જોયું તો મને એ પણ ખ્યાલ આવતો ન હતો કે હું ક્યાં છું. આ બધી બાબતોનું કોઈ મહત્ત્વ ન હતું, ફોન વાગી રહ્યો હતો અને સ્ક્રીન ઉપર તેનું નામ હતું. મેં ઉપાડ્યો.

“હેલો બેબી (bae), શા માટે તેં મને વિચિત્ર સંદેશો મોકલ્યો હતો? હું અહીં આવારાની જેમ રઝળી રહ્યો છું. હું તારા ઘરે …”

“તારે મારા ઘરે આવવું જોઈતું ન હતું. એ લોકોએ કહ્યું કે તું આવ્યો હતો. જો સાંભળ, હું ઘણી જ દિલગીર છું, મને માફ કર. આ બધું સારા માટે જ છે, પ્લીઝ. ટ્યુન્ડે, ટ્યુન્ડે (Tunde, Tunde); તું મને સાંભળે છે? ભલે, સારું. મને ખાત્રી છે કે તું બહાદુર છે, બસ હિંમત રાખ.”

“આ કોઈ મજાક છે કે પછી ખરેખર, ખરેખર તું ગંભીર છે?

ટુ-ટુ-ટુ-ટુ-ટુ… કોલ બંધ થઈ ગયો.

દરેક જણ શું ઇચ્છતું હોય છે? સુખ! પણ સ્ત્રી ક્યાંથી મેળવી શકે! વળી એ પોતે પણ  સુખ આપવા ક્યાં તૈયાર છે, સામાન્ય સંજોગોમાં પણ! અમે લાંબા સમય સુધી પ્રતીક્ષા કરી શકતાં હતાં, વળી ધીરજ પણ રાખી શકતાં હતાં! છેવટે તો જે કંઈ શક્ય હોત, તે સ્વીકારી લેત! મેં તો માની લીધું હતું કે મેં મારું સુખ મેળવી લીધું છે, પણ શી ખબર વાસ્તવિકતા તો સાવ જુદી જ નીકળી અને હું માર ખાઈ ગયો! મારી અપેક્ષાઓ નિષ્ફળ પુરવાર થઈ. હું તો જડવત્ ઊભો જ રહી ગયો અને ફોન સામે જોતો જ રહ્યો. મારી આંગળીઓ ધ્રૂજતી હતી; મારા પગ ડગમગતા હતા; જાણે કે મારું શરીર ભારે થઈ ગયું હતું અને મારા પગ એ ભાર ખમી શકતા ન હતા. અને પછી તો મને હોર્નના પ્રચંડ અવાજની સાથે જોરદાર બ્રેકના કારણે ઘસરડાતાં ટાયરોનો કર્કશ ધ્વનિ સંભળાયો. મને લાગ્યું કે મારું આખું શરીર કઠોર ધરતી ઉપર પટકાયું છે અને પછી તો સાવ અંધકાર!

“ટ્યુન્ડે, ટ્યુન્ડે (Tunde, Tunde)! શ્વાસ લો. મને સાંભળી શકો છો? અરે, કોઈ આ વસ્તુ પકડવા માટે મને મદદ કરો, પ્લીઝ. થેન્ક ગૉડ, બચી ગયો. હું બોલું છું, એ સંભળાય છે?

મારી ઝીણી ફાટ પડેલી હોય તેવી સહેજ ખુલ્લી આંખો કોઈક માણસ જેવી સાવ ધૂંધળી આકૃતિને જોઈ રહી હતી. એ જણ મારી આંખમાં જમણેથી ડાબી તરફ ટૉર્ચનો પ્રકાશ ફેંકી રહ્યો હતો.

“હું તમને સાંભળી શકું છું. હું તમને જોઈ પણ શકું છું…’ હું મહાપરાણે બોલી શક્યો.

“સરસ, એ તો પ્રતિક્રિયા પ્રત્યક્ષ દેખાઈ જ આવે છે કે સ્વરતંત્ર અને જ્ઞાનતંતુઓની ગતિવિધિને કોઈ હાનિ પહોંચી નથી.”

તેમણે મારા પગના અંગુઠામાં ટાંકણી જેવું કંઈક ઘોંચ્યું.

“અઉંચ (Yeesh)”, મેં ઉહકારો કર્યો અને બોલી ઊઠ્યો, “મને અસર થઈ – અસર થઈ,”

“સરસ, સંવેદનાની કાર્યક્ષમતા બરાબર છે. એ એનાં પગનાં આંગળાં આમતેમ હલાવી શકે છે. કોઈ હાડકાં તૂટ્યાં નથી, સામાન્ય ઘા પડ્યા છે, અસ્થિભંગ (fracture) પણ નથી. ખૂબ જ નસીબદાર છે.”

તેઓ મને છોડી દઈને એ લોકો તરફ ફર્યા. હું હજુ સુધી જોઈ શકતો ન હતો કે એ લોકો કોણ છે. પરંતુ હવે હું સ્પષ્ટ જોઈ શકું છું. પેલો માણસ લૅબ-કોટ (Apparel)માં હતો. ડૉક્ટર! યા અલ્લાહ, હું હૉસ્પિટલમાં હતો! છત ઉપર ફરતો પંખો સલામ ભરી રહ્યો હતો અને મને આવકારતો હતો. તે મારા કાનમાં જાણે કે કોઈક ગીતનું ગુંજન કરી રહ્યો હતો! હું બોલવા જઈ રહ્યો હતો કે કોઈ આ પંખાને બંધ કરશે કે! પણ હું એ બોલી શક્યો નહિ.

“બહુ જ નસીબદાર છે,” ડૉક્ટરે કહ્યું. “એને કેટલાક મામુલી ઉઝરડા જ થયા છે, જે થોડાક દિવસોની કાળજીથી ઠીક થઈ જશે. હાડકાં ભાગ્યાં નથી, કોઈ આંતરિક ઈજા પણ થઈ નથી, ઘાતક કશું જ નથી. આજે રાત પહેલાં કે કાલે સવારે એને રજા આપી દેવામાં આવશે અને તમારે લોકોને એ ખ્યાલ રાખવો પડશે કે એને સંપૂર્ણ આરામ મળે, બરાબર? અને, તમારામાંથી કોઈએ એને દર ત્રણ દિવસે ઘા ઉપરની પાટાપટ્ટી બદલાવવા માટે લાવવો પડશે.”

ડૉક્ટર ફરીવાર મારી તરફ ફર્યા, મારા શરીરનાં કેટલાંક અંગોને સ્પર્શ કર્યો અને રૂમની બહાર જતા રહ્યા. મને હૉસ્પિટલથી સખત નફરત છે. હું મદ્યાર્ક (mentholated spirits) અને આયોડિનની દુર્ગંધ, દર્દથી કણસતાં દર્દીઓની ચીસો વગેરેને ખૂબ જ ધિક્કારું છું. મેં મારી આજુબાજુના ટોળામાં કોણ છે તે જોવા મારી ડોક ફેરવી.. પણ, આ શું!

મારા હાથમાંની નળીને ખેંચી કાઢીને હું પથારીમાંથી નીચે ઊતરી ગયો. મારા મિત્રોને  આઘા ખસેડીને હું મારી ગર્લફ્રેન્ડની સામે ઊભો રહી ગયો કે જેના લીધે હું આજે હૉસ્પિટલમાં હતો. મારા કંપતા હોઠોએ હું માત્ર આટલું જ બોલી શક્યો, “મને આ કંઈ જ સમજાતું નથી!”

“તારે સમજી લેવું જ પડશે,” તેણે સાવ સીધાસાદા શબ્દોમાં કહ્યું. “બસ, બધું પૂરું થઈ ગયું.”

“પણ, શા માટે? એવું તે શું થઈ ગયું?”

“કશું જ નથી થયું. મારાથી એ નહિ બની શકે, બસ એમ જ કે એ મારાથી નહિ થાય.”

“તારાથી નહિ થઈ શકે, પણ શું?”

“જે કંઈ પરિસ્થિતિ ઊભી થઈ છે, તેને સ્વીકારી લે. જિંદગી અનિશ્ચિતતાઓથી ભરેલી છે.” આમ કહેતાં તે પોતાનાં આંસુ છુપાવવા પાછળ ફરી ગઈ.

મેં હળવેથી તેના જમણા ખભા ઉપર હાથ મૂક્યો. મારા ઉદાસીના દિવસોમાં મારા માથાને ટેકવવા માટેનો એ જ તો મારો આશરો હતો. મને તીવ્ર વેદના થતી હતી, પણ હું સ્વસ્થ હતો.

“જિંદગી અનિશ્ચિતતાઓથી ભરેલી છે એમ બોલીને તું શું કહેવા માગે છે? મારી તરફ જો. તારે મારી સામે જોવું જ પડશે, બેબી (bae). આ ઠીક થતું નથી, તું કેમ મારાથી જુદી પડવા માગે છે? મેં તારી સાથે કોઈ છેતરપિંડી કરી છે? તું મને જૂઠાબોલો સમજે છે? મારાથી કંઈ એવું  થઈ ગયું છે કે …”

“તું મુસ્લીમ છે!” તે એકદમ મારા ચહેરા સામે જોઈને બોલી ઊઠી.

“ઓહ, એને શી નિસ્બત (shoroniyen)?” આગળ શું કહેવું તે મને સૂઝ્યું નહિ.

“તું મુસ્લીમ છે.” એણે એ જ શબ્દોનું પુનરાવર્તન કર્યું, દેખીતી રીતે  એ આશાએ એટલા જ માટે કે હું મારા બચાવમાં કે કંઈક એવું કહું.

“પણ હું હંમેશથી મુસ્લીમ જ છું અને એ તું જાણે પણ છે. આપણે એ વાતો કરી ચૂક્યાં છીએ અને તેં એમ પણ કહ્યું હતું કે ધર્મપરિવર્તન કરી લેવામાં તું કોઈની પણ પરવા નહિ કરે, યાદ છે? તો પછી, હવે એનું શું? આપણે શું એનો ઉકેલ લાવી નથી દીધો?”

“આપણે એવો કોઈ આખરી ઉકેલ લાવ્યાં નથી. એ ઉકેલ લાવવો એ કંઈ આપણા હાથની જ વાત નથી. મારાં માતાપિતા તને કદીય નહિ સ્વીકારે, બિલકુલ નહિ.”

“તેં એમની સાથે મારા વિષેની ચર્ચા કરી લીધી છે, એમ ને? અને એ લોકોએ મને વખોડી કાઢ્યો છે, એ પણ ખરું ને?

કોઈ પ્રત્યુત્તર નહિ.

“જો, મારી સાથે વાત કર. તો એ લોકો એટલા જ માટે અહીં આવ્યાં છે, કેમ ખરું કે નહિ? શું એ લોકોએ તને એમ કહી દીધું છે કે તું મારી સાથેના સંબંધો તોડી જ નાખે? એમણે તને એમ પણ કહ્યું છે કે  બધા મુસ્લીમો ‘બોકો હરમ’ જેવા આતંકવાદીઓ જ હોય છે, કહ્યું છે કે નહિ? હવે તું કેમ મારી સાથે વાત કરી શકતી નથી? અલ્લાહને ખાતર મારી સાથે વાત કર.”

તે રડી પડી.

“ભલે, તો પછી,” હું નમ્રતાપૂર્વક બોલ્યો. “મને તો એ વિચાર સુદ્ધાં પણ નહોતો આવ્યો કે એ લોકો આમ સહજ રીતે આપણી વચ્ચે આવી જશે. મેં તો માન્યું હતું કે જ્યારે આપણી વચ્ચે પ્રેમ મોજુદ છે, ત્યારે બીજાં બધાં વિરોધી પરિબળો કશું જ નહિ કરી શકે.”

“બસ, એજ તો મુદ્દો છે.” તે સંકોચસહ બોલી ઊઠી. “પ્રેમનો જ અભાવ છે ને! માત્ર ધર્મનું જ કારણ એકલું કારણભૂત નથી. હું તને ચાહતી જ નથી… સાચે જ! હું દિલગીર છું.”

તે પોતાની પર્સ લઈને બારણા તરફ ધસી ગઈ, જ્યાંથી તેણે અશ્રુસભર આંખો વડે મારા સામે જોઈ લીધું. એ આંખો કંઈક કહેવા માગતી હતી, પણ કોણ જાણે અચાનક કહેવાનું માંડી વાળ્યું હોય એમ મને લાગ્યું. હું ડઘાઈ ગયેલી સ્થિતિમાં તેને જોઈ રહ્યો, જાણે કે હું તેની આંખોમાંથી કોઈ જવાબ મેળવવા માગતો હતો કે પછી એવી કોઈ શક્યતાની આશાનું કિરણ પામવા માગતો હતો કે જે કંઈ બન્યું એ કોઈ ટીખળ કે મજાક જ હોય!

“આવજે, ટ્યુન્ડે” એણે કહ્યું અને મને બંધ થયેલા દરવાજા તરફ જોતો રાખીને ચાલી નીકળી.

હું ચીસ પાડી ઊઠ્યો.

આ તે કેવું દોજખ! છેવટે મજહબે મારા પહેલા જ પ્રણયને શું આમ જ લૂંટી લીધો? કે પછી એવું જ કંઈ? આ ત્રીજું વિશ્વયુદ્ધ જ હોવું જોઈએ.

હું  પ્રશ્નસૂચક નજરે મારા મિત્રોને જોઈ રહ્યો કે જે હજુ સુધી મને જોઈ રહેતા સાવ ચૂપચાપ ત્યાં જ ઊભેલા હતા. હું હંમેશાં અન્યોને માર્ગદર્શન અને પ્રેરણા આપવા માટે સમર્થ એવો એક વક્તા રહ્યો છું, અને તેથી જ હું ધારું છું કે એ લોકો એવી અવઢવમાં હતા કે મને શું કહેવું. હું ધીમેથી ઊભો થયો અને દરવાજાનો નકુચો ફેરવીને રૂમની બહાર નીકળી પડ્યો. મારા દોસ્તો મારી પાછળ પાછળ આવવા માંડ્યા. મેં જોયું કે હૉસ્પિટલની સામેના પાર્કીંગ લૉટમાં અન્ય કારોની વચ્ચે તેમની કારો પણ પાર્ક થયેલી હતી. હું આગળ વધતો જતો હતો અને થોડીવાર પછી પાછળ ફરીને જોયું તો તેઓ અમુક અંતર જાળવી રાખીને મારી પાછળ પાછળ આવી રહ્યા હતા. મેં એમને એક શબ્દ પણ કહ્યો નહિ. એ લોકો એવું ધારતા હતા કે મને ખરેખર ખૂબ આઘાત તો લાગ્યો જ છે, પણ સમય જતાં હું સ્વસ્થ થઈ જઈશ. એમને ખબર હતી કે મને કોઈ દિલાસો આપે તે મને ગમતું નથી અને તેથી જ તેમણે એ મારા ઉપર છોડી દીધું હતું કે હું પોતે જ મારો હૈયાધારક બનું. અમે બસ એ જ રીતે આગળ વધતા રહ્યા. મારા શરીરના સાંધેસાંધા મને એવી ઈજા આપી રહ્યા હતા, જાણે કે એમાં આગ ન સળગતી હોય! એક જગ્યાએ મેં જમણી તરફ જોયું અને મને એક મસ્જિદ દેખાઈ. મેં વળાંક લીધો  અને તેઓ પણ મારી પાછળ આવવા માંડ્યા. મેં વજૂ પણ કર્યું નહિ અને મસ્જિદમાં દાખલ થઈ ગયો. હું મસ્જિદની અધવચ્ચે જઈને ઘૂંટણિયે પડ્યો. મને એ જ  ખબર ન હતી કે હું શું કરી રહ્યો છું અને વળી એ શા માટે કરી રહ્યો છું. હું મારી જાતને સંબોધતો આ પ્રમાણે સાંભળી રહ્યો :

“યા અલ્લાહ, શા માટે આ દુનિયામાં માત્ર કોઈ એકના બદલે અનેક ધર્મો હશે? દરેક ધર્મ માને છે કે સર્વોપરી ઈશ્વર, અલ્લાહ કે God એ માત્ર તું જ છે. વળી એ બધાય ધર્મો મંદિરો, દેવળો કે મસ્જિદોમાં ઉમદા ચારિત્ર્યના જ ઉપદેશ આપતા હોય છે. શા માટે સૈકાઓથી એ લોકો આપસમાં લોહિયાળ લડાઈઓ લડતા આવ્યા છે? બીજા ધર્મોના સમૂહની નજરમાં શા માટે કોઈ એક ધર્મનો વ્યક્તિગત અનુયાયી નાસ્તિક, કોઈ પ્રતિકનો ઉપાસક કે  આસ્તિક  ગણાતો હશે? મારે શું ધર્મને ખાતર જ પરણવાનું હોય કે પ્રેમને ખાતર? શું મારા ધર્મમાં ન હોય તેવો કોઈપણ માણસ ખરાબ જ હોય અને તે જહન્ન્મવાસી જ હોય? જો એમ જ હોય, તો એ કેમ? મારા સમજવામાં કશું જ આવતું નથી. હું તારા ઉપર કોઈ દોષારોપણ કરી શકું પણ નહિ, કેમ કે તું કોઈપણ શાણી વ્યક્તિ કે હકીકત કરતાં પણ સૌથી વધારે શાણો છે. પરંતુ હું તો પ્રેમને ખાતર જ પરણવા માગું છું અને પરણ્યા પછી મારી પ્રિયતમા સ્વેચ્છાએ ધર્મપરિવર્તન કરવા માગે છે. અને, હે અલ્લાહ, તું જો તો ખરો કે અમે હાલ કેવી સ્થિતિમાં છીએ, સુખોથી વંચિત અને એ પણ ધર્મના કારણે જ! મારે ફરી ક્યાંથી શરૂ કરવું? આમાં ન્યાય ક્યાં છે?

મેં જવાબ સાંભળવા માટે મસ્જિદમાં થોડીકવાર રાહ જોઈ, પણ સાંભળી શકાય તેવો કોઈ  અવાજ ન આવ્યો. પછી તો હું ઊભો થઈ ગયો અને મારા દોસ્તો પાસે ગયો. મેં એમને કહ્યું, “ખરેખર, નિર્જીવ કઠપૂતળી જેવા એવા મારી પાછળ પાછળ હું જ્યાં જ્યાં જાઉં ત્યાં આવ્યે જવું તમારા માટે જરૂરી છે ખરું?”

“જો તેં એક છોકરીને ખાતર તારી જાતને મારી નાખવાની કોશિશ ન કરી હોત તો આમ અમે તારી પાછળ પાછળ આવ્યે જતા ન હોત. આજે તો તારે જ્યાં જવું હોય ત્યાં જા, અમે બધા બરાબર તારી પાછળ પાછળ જ આવીશું. જો તું એક છોકરીના કારણે મરવા માગતો જ હોય, તો તારે અમારા બધાની હાજરીમાં જ એમ કરવું પડશે; કેમ કે એ છોકરી કરતાં વધારે અમે તારી દરકાર કરીએ છીએ.”

મારી કહાનીને ટૂંકાવીને કહું તો એ દિવસની સાંજે હું મારા ઘરમાં આસપાસ છોકરીઓ વચ્ચે ઘેરાયેલો મેક ડફેસ (Mc Daface) દ્વારા હંકારાતી મારી વ્હીલચેરમાં હતો. બધા શરાબ સાથેની મિજબાની (Party) માણી રહ્યા હતા, કે જેનો મેં કદીય આસ્વાદ કર્યો ન હતો. થોડીક વાર પછી હું એક ઓરડામાં જતો રહ્યો. મેં મારા મિત્રોને બહાર રાખીને દરવાજો અંદરથી બંધ કરી દીધો અને ઝેર પી લીધું હતું. હું જિંદગીને ગુડબાય કહીને મારી આખરી મંઝિલે જવા ઊપડી ગયો હતો. હું ત્યાં જન્નતમાં જઈને અલ્લાહને મારો સવાલ પૂછવાનો હતો.

“હું ડાન્સ કરવા માગું છું; અરે ઓ બાનુઓ, બિન્ધાસ્ત!” (I want to dance, oh ye ladies who care,)” હું ગાવા માંડ્યો, “મારી પાસે મારા દિલની રડી લેવાની વાતને સાંભળવાનો સમય નથી. મારી પાસે મૃત્યુ આવી જવા પહેલાંનો બહુ જ ઓછો સમય છે. કાશ! એકાદ વાર પણ મારા ચહેરા ઉપર સ્મિત ફરક્યું હોત તો કેવું સારું થાત! મારા દોસ્તો પૉર્ચ આગળ આવી પહોંચ્યા છે અને મારું દ્વાર ખટખટાવે છે. તેઓ આર્જવભરી વિનંતી કરી રહ્યા છે કે હું મૃત્યુ પામવાનું  મુલતવી રાખું. પરંતુ એ દોસ્તો, તમે મોડા પડ્યા! આજે હું મરી જ જઈશ. ભલે ને તેઓ ગમે તેટલી મથામણ કરે, ભલે ને તેઓ પરસેવાથી રેબઝેબ થાય! ભલા, તેઓ કેવી રીતે કોઈને બચાવી શકે, જ્યારે કે તે જણ જીવવા માટેની કોઈ તમન્ના જ ન રાખતો હોય!”

હું ધરતી ઉપર ઢળી પડ્યો અને તત્ક્ષણ મૃત્યુ પામ્યો. પછી તો હું મારી જાતને એક મહાસાગર ઉપર જોઈ રહ્યો. હું તેની સપાટી ઉપર ઊભેલો હતો, પણ ડૂબતો ન હતો. ત્યાં નીરવ શાંતિ હતી, પણ ત્યાં સફેદ કફનીઓ પહેરેલા કેટલાક લોકો હતા. એ લોકો કોઈક દિશા તરફ ચાલી રહ્યા હતા, પણ હું નક્કી કરી શકતો ન હતો કે એ દિશા ઉત્તર છે કે દક્ષિણ. હું મારા કાનોમાં કંઈક હળવો અવાજ સાંભળી રહ્યો હતો અને અચાનક ભરપૂર દાઢીવાળો એક માણસ મારી ખૂબ જ નજીક સામે દેખાયો.

“તું ભલો માણસ છે.” તેણે કહ્યું. “પણ હંમેશાં ભલા માણસો થોડીઘણી પણ નિરાશાનો અનુભવ કર્યા વગર તેમના જીવનનો સુખમય સમય માણી શકતા નથી હોતા, એટલા માટે કે તો જ તેઓ સારા સમયનું મૂલ્ય આંકી શકે ને! ધર્મમાં એ એક જ વાત સમાયેલી છે કે જે માનવીના અજ્ઞાત મનમાંથી પાપ અને નકારાત્મક વિચારોને હડસેલી દે છે. એ તો દેખીતું જ છે કે આત્માથી ભિન્ન એવો આ સ્થુળ દેહ એ ધર્મની એ સઘળી આજ્ઞાઓનો વિરોધ કરશે અને તેમને ઢીલી પાડવાનો પ્રયત્ન કરશે. તેને તો એ આજ્ઞાઓ ન માનવામાં અને સ્વચ્છંદ રીતે વર્તવામાં જ પોતાનું સુખ સમાયેલું છે એવું લાગશે. જીવન એ માનવીને મળેલી એક એવી તક છે કે જેના થકી તે પોતાની પારલૌકિક જિંદગીને ઉજ્જવળ બનાવી શકે, પણ દુર્ભાગ્યે તે એ તક ગુમાવી બેસતો હોય છે. પ્રેમનું મહત્ત્વ છે, મજહબ કરતાં એનું વધારે મહત્ત્વ છે. જ્યાં પ્રેમ નથી, ત્યાં મજહબનું અસ્તિત્વ સંભવી શકે જ નહિ. હકીકતમાં તો મજહબ જે કોઈ એક જ વાત શીખવે છે; તે છે પ્રેમ, મહોબ્બત. પ્રેમ એક ઉમદા એવું માધ્યમ છે કે જે માનવીને જીવિત રહેવા માટે જોઈએ જ, પણ એ પ્રેમ વિષયાસક્તિભાવે પ્રાપ્ત થવો એ સંપૂર્ણપણે સાવ જુદી જ બાબત છે. પ્રેમ એ તો એવો આસ્વાદ છે કે જે જીવનને અર્થ આપે છે. જો એ પ્રેમને તમે ગુમાવી બેસો, તો તમારે એને મેળવી લેવા પ્રયત્ન કરવો જોઈએ; અને જો એ પ્રેમ પ્રાપ્ત ન કરી શક્યા તો જીવનનો કોઈ અર્થ કે હેતુ બાકી રહેતો નથી. આમ છતાંય આનો મતલબ એવો તો નથી જ થતો કે પ્રેમભંગ થયા તો મરી જ જવું. જો તમારે પ્રેમ મેળવવો હશે તો જરૂર જણાયે મજહબ સામે ટક્કર લેવી પડશે. આ ટક્કરનો મતલબ એ તો નથી જ કે સાપ જેમ પોતાની પૂંછડી આરોગી જાય તેમ તમારા મજહબને સાવ અવગણવો. છેવટે તો તમારો પોતાનો જે ધર્મ હોય તે તમારા કરતાં તો વધારે શાણો છે જ. ભાઈ, તું તારા મૂળ મુકામે પાછો ફર; અહીં આવવા માટેનો તારો સમય પાક્યો નથી. બસ, પ્રેમ કર; અને સામે પ્રેમનો જવાબ પ્રેમથી ન મળે તો પણ તું મરીશ તો નહિ જ. દરેક જણ કે જે કોઈને સાચો પ્રેમ કરે છે, તેને સામા પક્ષેથી તેનો  વહેલો કે મોડો પ્રતિસાદ તો મળતો જ હોય છે. એ જ વ્યક્તિ કે જે અમુક સમય પૂરતી તમારા પ્રેમનું મૂલ્ય આંકી શકી નથી; તે જ વ્યક્તિ તમારા પ્રેમને સમજશે, તેની પ્રશંસા કરશે અને વળતો પોતાનો પ્રેમ પણ જરૂર આપશે જ.”

એક જ દિવસમાં વળી પાછો હું બીજીવાર એ જ હૉસ્પિટલમાં દાખલ થયો. હું અણીદાર નાક, પહોળા ખભા, એકદમ ચમકતા હોઠ અને ભરાવદાર છાતી ધરાવતી એ પરિચારિકા સામે જોઈ રહ્યો. એ બીજીઓ કરતાં યુવાન હતી અને મને માપતી નજરે મારા સામે જોઈ રહી.

“હવે કેમ લાગે છે?”

“મને ખબર નથી.” મેં નિખાલસ જવાબ આપી દીધો.

“માથું દુ:ખે છે?”

“એવું જ કંઈક.” મેં ખભા ઉલાળતાં કહ્યું. “હું મરી ગયો તો નથી ને?”

“ના, મિ. ટ્યુન્ડે (Mr. Tunde); લગભગ નહિ જ! તમારા મિત્રોએ આ કેસમાં પોલીસને સામેલ ન કરવાની વિનંતી કરી. જો એમ ન થયું હોત, તો હાલ તમે પાગલખાનામાં હોત! વળી આભારવશ થાઓ  કે ફરજ ઉપર તમારી પરિચારિકા તરીકે હું છું અને એ લોકો તમારા મિત્રો છે. વારંવાર આત્મહત્યા માટે ઉત્તેજિત થનારનું સ્થાન પાગલખાનામાં જ હોય કે જેમાંથી બહાર નીકળવાનો કોઈ દરવાજો નથી હોતો.”

“પણ હું ગાંડો નથી. અને જિંદગી એ મારી પોતાની છે. જો હું ઇચ્છું તો તેનો અંત લાવવાનો મને સંપૂર્ણ અધિકાર છે.”

“તો પછી તમે એક નંબરના મૂર્ખ અને સ્વાર્થી પણ ખરા! તમને ખબર છે કે તમને ચાહનારા લોકો અહીં છે? કારણ કે એક છોકરીએ તમને છોડી દીધા અને મરી જવું એ જ તમારા માટે છેલ્લો ઉપાય છે એમ જ ને? તમે નમાલા છો. તમે માણસ નથી.”

“વાહ! જો હું માણસ નથી, તો પછી કૂકડો છું? મને બરાબર જોઈ લો અને તમને લાગશે જ કે હું માણસ જ છું.”

“છેલ્લી કક્ષાના મૂર્ખ, જો મોટા કૂકડા માણસની વ્યાખ્યા કરવા અને તેને ઓળખવા બેસે તો તેમની નજરે માઈક ટાયસન (Mike Tyson) અમેરિકાના પ્રમુખ લાગે અને બરાક ઓબામા (Barrack Obama) ઘણું કરીને સુથાર જ લાગે. જો આ વાત મારા ઉપર છોડવામાં આવે તો હું ગંભીરતાથી કહું છું કે જો તમે મરવા માગતા જ હો તો હું તમને રોકીશ નહિ. હકીકતમાં તો હું ખાત્રીબંધ કહું કે મને હૉસ્પિટલે  બોલાવવામાં આવી તે પહેલાં તમે ખરેખર મરી ગયેલા જ હતા!”

“એમ બોલો નહિ, તો પછી તમે ક્રૂર છો. મને એમ કેમ લાગે છે કે પરિચારિકાઓ હંમેશાં ક્રૂર જ હોય છે.”

“એ શ્રીમાન, કોઈ પરિચારિકા કદીય ક્રૂર નથી હોતી; અમે માત્ર પરિચારિકાઓ જ હોઈએ છીએ. અહીં તો તમે જ તમારી જાત માટે ક્રૂર છો. તમે જુવાન, રૂપાળા અને આવા સારા મિત્રો ધરાવતા માણસ છો અને આ પૃથ્વી ઉપરની એવી કઈ બાબત છે કે જે તમારી જાતને મારી નાખવા માટે તમને પ્રેરે છે?

“મારી પ્રેમિકાનાં માબાપ એને મને પરણવાની ના પાડે છે, કારણ કે હું મુસ્લીમ છું.”

 “જો એ સાચું હોય તો નવાઈભર્યું કહેવાય, તેમ છતાંય એ લોકો સાવ મૂર્ખ તો ન જ ગણાય; કેમ કે આવા કિસ્સાઓ સર્વસામાન્ય અને ન્યાયી ઠેરવી શકાય તેવા હોય છે. પરંતુ જો એ વાત મને લાગુ પડતી હોય તો હું તેની જરાય દરકાર ન કરું. આખરે કોઈ માણસ પોતાના જ ધર્મવાળી કોઈ વ્યક્તિને પરણે તો સુખી થવાની કોઈ ખાત્રી થોડી મળી જતી હોય છે? દર વર્ષે મોટા ભાગના છૂટાછેડાઓ સમાનધર્મી યુગલોના થતા હોવાનું નોંધાયું છે. મેં મિસ ફૂન્મીને જોઈ છે, તેનું નામ એ જ નથી, વારુ? એ અહીં જ બહાર તમારા મિત્રોની સાથે છે. તે રડી રહી છે અને ખિજાયેલી પણ છે. હું ખાત્રી આપું છું કે એ તમને ચાહે છે. તે હાલમાં તમારા જ કારણે ખૂબ જ માનસિક તનાવમાં હોઈ શકે. તમારે તેની સાથે રહીને પડકારને ઝીલી લેવો જોઈએ, નહિ કે તેના કમજોર નિર્ણયના કારણે તેને ભૂતિયા જેવી છોડી દઈને એક મૂગા કાયરની જેમ ભાગી જવું જોઈએ. જો હું ન્યાય તોળું તો આ સઘળી કહાનીમાં હવે તમે, આમ કહેતાં માફી ચાહું છું, કૂતરીના પેટના સાબિત થાઓ છો. જ્યારે તમને હૉસ્પિટલમાંથી રજા આપવામાં આવે, ત્યારે તમારે તેની સાથે વાત કરવી જોઈશે. જ્યારે ધર્મો તમારા સંબંધોને પડકારે, ત્યારે તમારે લડી લેવું જોઈએ. કોઈ મૂર્ખની જેમ આમ સાવ સહેલાઈથી શરણાગતિ ન સ્વીકારાય. પ્રેમ હંમેશાં જીતે જ છે. પ્રેમને જો કોઈ હરાવી શકતું હોય તો તે માત્ર મોત જ છે અને ઈશ્વરનો આભાર માનો કે તમે હજુ જીવિત છો.”

બરાબર એ જ સમયે બારણું ખૂલ્યું અને એ વખતે તેની માતા, સગાંવહાલાં અને મારા મિત્રોની સાથે અંદર કોણ દાખલ થયું, ખબર છે? મારી પ્રેમિકા જ તો, વળી!

જેવાં સૌ પાછાં હઠ્યાં કે તરત જ તે મારા ઉપર ઝૂકી અને તેણે મને તેની માતાની હાજરીમાં જ અવિસ્મરણીય એક એવું દીર્ધ ચુંબન જડી દીધું. તેની આંખમાંથી વહેતાં અશ્રુ મારાં અશ્રુ સાથે એકાકાર થઈ ગયાં.

“મરીશ નહિ,” તે બોલી ઊઠી. “ જ્યારે તારા મરી ગયા હોવાનો મને વિચાર આવ્યો, ત્યારે હું મારા માટે કલ્પના જ નહોતી કરી શકતી કે હું જીવિત રહી શકું. છટ્, તારી મરજી હોય તો તું ભલે નાસ્તિક થઈ જાય; તોય હું તને જ પરણવાની છું. ગમે તેમ તોયે, તું ઈશ્વરનો આભાર માન કે તું મુસ્લીમ તો છે. હું એવા કેટલાય મુસ્લીમોને જાણું છું કે એ ભલા લોકો છે; દાખલા તરીકે મિ. રફીયુ સાન્ની વિનયી, પ્રમાણિક અને આદરણીય માણસ છે. આવનારા દિવસોમાં હું હિજાબ ધારણ કરીશ, તારી સાથે મક્કા જઈશ અને હાજિયાણી થઈને પાછી ફરીશ. પણ એ બધું ત્યારે જ બની શકશે; જ્યારે કે, અબી, તું જીવતો હોઈશ. મારી છોકરમત બદલ મને માફ કર. આ બધું મારા કારણે જ થયું છે. પરંતુ સાથે સાથે એ પણ છે કે જો આ બધું થયું ન હોત તો મને પોતાને ખબર ન પડી શકી હોત કે હું ખરેખર તને કેટલો ચાહું છું. મારાં મમ્મી અહીં હાજર છે. એમણે આ બધું ત્યારે સાંભળ્યું જ્યારે કે તારા મિત્રોએ મને ફોન કર્યો અને મારા ફોનનું સ્પીકર ચાલુ હતું. હું તેમની હાજરીમાં કહું છું કે જો તેઓ મને તને પરણવા નહિ દે, તો તેમણે જ મને તારી સાથે પરણાવવી પડશે; કારણ કે એમ હું મારા ટ્યુન્ડેને મરવા તો નહિ જ દઉં. બોલ, તું હજુય મરવાનું વિચારે છે?”

મારું મોં અટ્ટહાસ્ય સાથે પહોળું થઈ ગયું અને જોયું કે મારા મિત્રો બિનજરૂરી ભાવોત્તેજક બની રહ્યા હતા. એ લોકો બધા અહીં શા માટે ભેગા થયા હશે, અલ્લાહ એમ ન કરે, એમ સમજીને કે જાણે મારી અંતિમ દફનક્રિયા તો ન હોય!

“બેબી” છેવટે હું ગણગણ્યો.” તું શા માટે એમ પૂછે છે? મોત! ના,રે,ના; હું મરવા કરતાં, બેશક, ચૂમી ભરવાનું વધારે પસંદ કરીશ!

તે ઉલ્લાસભેર બોલી ઊઠી, “હું..ત…ને…ચા…હું…છું…ઉં…ઉં…ઉં!” (I loooove yuuuuu)

“બેબી, હું પણ તને ચાહું છું. ( Love you too bae.)”

અને એમના હોઠ ચુંબનોમાં ચોંટી ગયા (Loro badi muah muah muah). હાજર બધાંએ હળવેથી તેમનાં મોં આડાં ફેરવી લીધાં.

 

સમાપ્ત

-લૉર્ડ ઈબે (Lord eBay) (મૂળ લેખક)
( ઈ મેઈલ – “Prince M. B. A. Atingisi”< fansebay@yahoo.com> )

-વલીભાઈ મુસા (Valibhai Musa) (ભાવાનુવાદક)

* * * * *

Disclaimer:
(All credit goes to DragoArt.com for image used here. This Blog does not have any commercial purpose; even though image will be removed immediately if objection is intimated to my contact appearing at Home Page.)

* * *

ટિપ્પણી :

લેખકે નીચેના શબ્દોમાં આ વાર્તાના ભાવાનુવાદ માટે મને ઉદાર સંમતિ આપી છે અને યોરુબા ભાષામાંના કેટલાક સંવાદોની સમજૂતિ માટે તેમણે આખીય વાર્તાને ફરી લખીને મોકલી આપી છે. વળી લેખકની મૂળ વાર્તામાંના શયનખંડમાંના પૌર્વાત્ય સંસ્કૃતિ પ્રમાણે ઔચિત્યભંગ કરતા ચિત્ર (Image)ના બદલે મેં મધ્યમ માર્ગે એ મતલબના મારી પસંદ પ્રમાણેના રેખાચિત્ર (Sketch)ને સ્થાન આપ્યું છે, જે અંગેની તેમની સહમતી તેમના ઔદાર્યને અને આપણી સંસ્કૃતિ પ્રત્યેની તેમની માનસન્માનની લાગણીને દર્શાવે છે. આ સઘળા બદલ તેમનો હું આભાર વ્યક્ત કરું છું અને ધન્યવાદ પાઠવું છું.

Dear Mr. Musa,

About ‘I DON’T WANNA DIE’ being translated, why not? I’d gladly assist you through the process as you may require, for after all, messages are meant to be heard, not fenced.

You have my consent. Thank you.

-Lord eBay (M. B. Adebayo)

= = = = =

Valibhai Musa, that sounds great to me. You have my consent. The “dialogues other than English” are in Yoruba language, a popular language in West Africa spoken by Yorubas. I’m willing to guide you through if you’ll go for the translation. Thanks.

-Lord eBay (M. B. Adebayo)

-વલીભાઈ મુસા

Posted in ટૂંકી વાર્તા, ભાવાનુવાદ | Tagged , , , , , , , , , , , , , | Leave a comment