બ્રાહ્મમુહૂર્તે અઝાન

દિવાળીના તહેવારની સળંગ ત્રણ રજાઓનો આજે બીજો દિવસ હતો. ભિવંડીની લગભગ તમામ પાવરલુમ્સ ફેક્ટરીઓ આખું વર્ષ ત્રણેય શિફ્ટમાં ચાલતી, પણ વર્ષાંતે આ બોતેર કલાક સંપૂર્ણ લોકડાઉન રહેતું અને આખો ઈન્ડસ્ટ્રીઅલ એરીઆ કબ્રસ્તાનની શાંતિમાં ફેરવાઈ જતો. મારી નોકરી હંમેશ માટે રાતપાળીની જ રહેતી હતી અને ભવિષ્યે પણ એમ જ રહેવાની હતી, કેમ કે એ શરતે જ તો મને કામ મળ્યું હતું. મારી પાળી રાત્રે દસથી સવારના છ વાગ્યા સુધી રહેતી અને આમ આખું વર્ષ મારા માટે દિવસ એ રાત અને રાત એ દિવસ બની રહેતાં. કહેવાય છે કે સોબત તેવી અસર અને તે ન્યાયે હું પણ યંત્ર સાથે કામ કરતાં કરતાં યંત્ર બની ગયો છું. જોજો પાછા કોઈ ગરસમજ ન થવી જોઈએ કે હું સંવેદનાશૂન્ય યંત્રમાનવ (રોબોટ)માં ફેરવાઈ ગયો છું; પરંતુ હા, એટલું તો ખરું જ કે હું ઘડિયાળના કાંટે ચાલતો સંવેદનશીલ માનવયંત્ર તો અચૂક બની ચૂક્યો છું.

આ સળંગ ત્રણ રજાઓમાં મારે માનવયંત્રમાંથી માત્ર અને માત્ર માનવ જ નહિ; પરંતુ એક પાગલ પ્રેમી બની રહેવાનું છે, મારી સલમાના દીવાના બની રહેવાનું છે અને તે માટે વાલદૈને સંતાનો સાથે વતનમાં ચાલ્યાં જઈને સાનુકૂળ માહોલ પણ પૂરો પાડ્યો છે. જો કે એક વિકટ કોઠો તો મારે જ જીતવાનો છે અને તે છે, જેટલેગને પરાસ્ત કરવાનો; મારે મારી સલમાના દિવસરાતમાં ગોઠવાઈ જવાનો અને તેના હૃદયાંચલમાં સમાઈ જવાનો!

સાયંકાલીન નમાજ પછીનું ભોજન પતાવીને હું મુખવાસ ચગળતો ચગળતો ટેરેસ ઉપર પહોંચી ગયો અને સલમાની રાહ જોવા માંડ્યો. આજે પણ અગાઉનાં વર્ષોની જેમ સલમાએ ફૂલછોડનાં કૂંડાંઓને ટેરેસ ઉપર સજાવ્યાં હતાં અને સીરીઝ લાઈટની રોશની પણ કરી હતી. સરકારી જાહેરાત અનુસાર નિશ્ચિત ડેસિબલ અવાજની મર્યાદાવાળા ફટાકડા રાત્રિના આઠથી દસ વાગ્યા સુધી ફૂટવાના હતા. હું ટેરેસ ઉપર ઊભો ઊભો આકાશમાંની આતશબાજીના નજારાને માણતો વિચારી રહ્યો હતો કે સલમા તેનાં કામ જલ્દી પતાવીને ઉપર આવી જાય તો સારું; અને લ્યો, તે આવી પણ ગઈ. જમ્યા પછીના મારા પ્રિય ડેઝર્ટ ફાલૂદાની તપેલી અને બે ગ્લાસને ટિપોય ઉપર મૂકતાં સલમાએ કહ્યું, ‘જમીલ, ફટાકડા ફોડવાની ઇચ્છા હોય, તો લઈ આવું; મેં છોકરાંને આપ્યા પછી થોડાક રાખી મૂક્યા છે.’

મેં મજાક કરતાં જવાબ વાળ્યો, ‘મારી ફટાકડી સામે એ ફટાકડાઓની શી ઓખાત?’

‘લુચ્ચા! શું હું ફટાકડી છુ?’

‘હા, હાલ સુધી તો ફિગર જાળવી રાખ્યું છે, એટલે ફટાકડી ખરી; પણ આવી જ કાળજી ચાલુ નહિ રાખે તો કોઠી થતાં વાર નહિ લાગે! ખુદાનખાસ્તા એમ થયું તો મારે બીજી ફટાકડી લાવવી પડશે, હોં!’

‘એ ઉંમરે તો તમે પણ કોઠા જ થઈ ગયા હશો અને કોઠાને તો કોઠી જ મળે!’ આમ કહેતાં તેણે મારો કાન આમળ્યો.

‘સલમા, હવે એ ગમ્મતની વાત રહેવા દે તો હું તારી સાથે થોડીક ગંભીર વાત કરવા માગું છું.’

‘જુઓ જમીલ, ચિંતા થાય તેવી વાત હોય તો મોજમજા માણવાના આ તહેવારના દિવસોમાં મારે એ નથી સાંભળવી. આમ અચાનક જ ટોળટપ્પાના આનંદમાં તમે વિક્ષેપ નાખી રહ્યા છો.’

‘જો સલમા, પતિ જ્યારે હતાશ થાય, ત્યારે પત્ની જ તેનો સહારો બની રહે છે. વળી કુદરતનો કરિશ્મા પણ એવો હોય છે કે એવા ટાણે પત્નીમાં કોણ જાણે ક્યાંથી એવી શક્તિ ઊભરી આવતી હોય છે કે જે થકી તે પતિની હતાશાને પળવારમાં દૂર કરી દે છે.’

’હવે મૂળ વાત ઉપર આવશો કે મને પતંગની જેમ ઊંચે ને ઊંચે હવામાં ઉડાડ્યે જ જશો!’ સલમાએ કાજળમઢી આંખો ઉલાળતાં કહ્યું.

‘સલમા, ગઈકાલે રાત્રે મોડેથી પણ તું ઘસઘસાટ ઊંઘતી હતી, જ્યારે મારે તો ‘કરવટેં બદલતે રહે, સારી રાત હમ, આપકી કસમ’ જેવું થઈ રહ્યું. જેટલોગની પહેલી રાત્રિ અને વધારામાં આખી રાત આવતાં જતાં વિમાનોની ઘરઘરાટી, વાહનોની અવરજવર, ભસતાં કૂતરાં વગેરે અવાજોએ જરાય આંખ મળવા ન દીધી. પરંતુ પછી તો કોણ જાણે મંદમંદ હવાની લહેરકીથી છેક મોડે ઊંઘમાં સરી પડ્યો, જે અઝાનના અવાજે હું જાગી ગયો હતો. મને પેલા બાહ્ય અવાજો જ નહિ, મારા અંતરનો અવાજ પણ મને સતાવી રહ્યો હતો. મારા અંતરનો અવાજ મને કહી રહ્યો હતો કે આપણે મુંબઈ છોડીને વતનભેગાં થઈ જઈએ. આજકાલ દેશની શાંતિ એવી ડહોળાઈ ગઈ છે કે સૌ કોઈ અજંપો અનુભવે છે; અને એમાંય ખાસ તો આપણે મુસ્લીમો અગાઉ કદીય નહિ એવી અસલામતી અનુભવી રહ્યા છીએ. એક પછી એક આવ્યે જતા મુદ્દાઓમાં હવે વહેલી સવારની અઝાનનો મુદ્દો ચગાવવામાં આવી રહ્યો છે. તોફાનો ફાટી નીકળે અને આપણે ભોગ બનીએ તે કરતાં રોજીના રઝાકાર અલ્લાહ ઉપર ભરોંસો રાખીને મુંબઈને અલવિદા કહેવામાં આપણી ભલાઈ છે. મારી જિંદગીમાં આવી હતાશા મેં ક્યારેય અનુભવી નથી.’

‘આ તો મહિનાઓથી ચાલી રહ્યું છે અને તમને અચાનક આજે કેમ આ યાદ આવી ગયું. કોઈની સાથે આ મુદ્દે કોઈ ચડભડ થઈ છે કે શું?’

‘સલમા, તને મારા સ્વભાવની ખબર છે જ કે આવા સંવેદનશીલ મુદ્દાઓ અંગે હું કદીય કોઈની સાથે વાદવિવાદમાં ન જ ઊતરું! પરંતુ કાને પડતું હોય કે જાણી જોઈને પાડવામાં આવતું હોય તેનાથી તો કઈ રીતે બચી શકાય! અમારી ફેક્ટરીના માલિક મુસ્લીમ છે અને ત્યાં કામ કરતા લગભગ ૮૦% જેટલા કામદારો બિનમુસ્લીમ છે. મારા બ્લોકમાં અમે વીસ કારીગરો છીએ, જેમાં હું એકલો જ મુસ્લીમ છું. મારા મિલનસાર સ્વભાવના કારણે બધા મને ખૂબ માનસન્માન આપે છે. ચારેક જણ તો મારા જિગરી દોસ્ત બની ગયા છે. હવે છેલ્લા એકાદ અઠવાડિયાથી એક બદલી કામદાર આવે છે, જે હજુ ત્રણ દિવસ રહેવાનો છે. પહેલી નજરે જ આપણને તે રૂક્ષ અને ટપોરી જ દેખાય. એ બીજાઓ સાથે ભળવાનો પ્રયત્ન કરે છે, પણ મારાથી તો દૂરી જ રાખે છે. વળી એટલું જ નહિ, તે મને કરડી નજરે જોતો હોય એવું લાગ્યા કરે. અમારાં મજદૂર યુનિયનો કોઈક ને કોઈ રાજકીય પક્ષના પ્રભાવ હેઠળ હોય છે. અમારી ફેક્ટરીના તમામ કારીગરો આઝાદી વખતે સ્થપાયેલા જૂનામાં જૂના રચનાત્મક અભિગમ ધરાવતા યુનિયનના સભ્યો છે, જ્યારે પેલો વિધ્વંસક વિચારધારા ધરાવતા અન્ય કોઈ યુનિયનનો સભ્ય હોઈ શકે છે. પરમ દિવસે તે એક કારીગર કે જે તેને અવગણતો હોવા છતાં તે તેની સાથે પરાણે વાત કરતો હતો. જોગાનુજોગ વોર્પ થ્રેડ ખલાસ થવાના કારણે તેની ત્રણ પાવરલુમ એક સાથે બંધ પડતાં તેના શબ્દો મને સ્પષ્ટ સંભળાયા કે ‘મસ્જિદોનાં ભૂંગળાંને તોડીફોડી નાખવાં જોઈએ’. બસ, એટલું સાંભળતા જ મારો મુડ ગયો અને ત્યારનો હું હતાશામાં ઘેરાઈ ગયો છું. અહીં આપણને વાંધો એ છે કે પ્રજા જો કાયદો હાથમાં લે તો સરકારની શી જરૂર રહે! ત્રણ તલાક, હજ સબસિડી વગેરે કાયદા દ્વારા નાબૂદ થયાં, તેમાં મુસ્લીમોએ શાંતિ જ જાળવી રાખી હતી ને! પહેલી નજરે ઘોર અન્યાય દેખાતા બાબરી મસ્જિદના ચુકાદાને મને કે કમને મુસ્લીમોએ માન્ય રાખ્યો. મુકદ્દમો હારનારને પણ ખુશ કરવામાં આવે તેવું વિશ્વના ન્યાયતંત્રના ઇતિહાસમાં પ્રથમ વાર બન્યું હશે! મૂળ મુદ્દા ઉપર આવું તો માઈક ઉપર સવારની અઝાનને કાયદો પસાર કરીને બંધ કરાવી શકાય. આઝાદી પછી કોણ જાણે કેટલાંય રમખાણો લોકો વડે કાયદો હાથમાં લેવાના કારણે જ થયાં અને કેટલાય નિર્દોષોનો ભોગ લેવાયો.’

સલમા ફાલૂદાના બે ગ્લાસ ભરી લાવીને મારી પાસે ઝૂલા ઉપર બેસતાં બોલી, ‘હવે મને જરા કંઈક કહેવા દેશો, પ્લીઝ? તમે કહો છો કે માઈક ઉપર સવારની નમાઝની અઝાનને કાયદા દ્વારા બંધ કરાવી શકાય. પરંતુ મારું માનવું છે કે આવો કાયદો ઘડવો જ ન પડે એ દિશામાં શું ન વિચારી શકાય? શું મુસ્લીમો વગર કાયદાએ આ આચારસંહિતાનું પાલન ન કરી શકે? કોઈને કોઈપણ પ્રકારની હાનિ ન પહોંચાડવાનો ઈલાહી કાનૂન શરિયતમાં મોજૂદ હોવા છતાં દુન્યવી આવો કાયદો પસાર થવાની રાહ જોવી કે એવી તાર્કિક દલીલ આપવી તે ઈસ્લામના માનવતાવાદી અને શાશ્વત કાયદાનો ઈન્કાર કરવા બરાબર નથી શું?’

‘સલમા, માની લે કે આપણે તારા કહેવા પ્રમાણે આ પ્રશ્નનો નિવેડો લાવીએ; પણ એ લોકો નવું કંઈક લાવશે, તો દરેક વખતે આપણે જ નમતું નાખવાનું?’

‘હા, જો એમના દરેક વાંધામાં વ્યાજબીપણું હોય અને આપણા શરિયતી કોઈ કાનૂનનો ભંગ ન થતો હોય, તો દરેક વખતે નમતું મૂકવું જ જોઈએ.’

હું સલમાની મક્કમતાપૂર્વકની ધારદાર દલીલોને સાંભળીને મનોમન પોરસાતો રહ્યો. ગ્રેજ્યુએટ સલમાની વાકપટુતા અને બોલતી વખતે પાંપણોને પટપટાવતી તેની આંખો સામે હું જોતો જ રહ્યો.

‘તારી વાત સાથે હું સહમત છું. પરંતુ મને બીજો એક વિચાર આવે છે કે દરેક ધર્મમાં ઈશ્વરસ્મરણ કરવાનો ઉત્તમ સમય વહેલી પરોઢ નહિ હોય?’

‘બીજા ધર્મોની તો મને ખબર નથી, પણ આપણી અઝાન સામે જેમને વાંધો છે; તેવી આપણી ભાઈબંધ કોમ માટે સૂર્યોદય પહેલાં ‘બ્રાહ્મમુહૂર્ત’નો સમય હોય છે, તેવું અબ્બુ કહેતા હતા. વળી યુનો દ્વારા ૨૧મી જુનને યોગ દિવસ તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યો છે, તે યોગ કરવા માટેનો આદર્શ સમય પણ બ્રાહ્મ મુહૂર્ત  દરમિયાન જ હોવાનો વિદ્વાનોનો મત છે. આપણા વતનના અબ્બુના એક બ્રાહ્મણ મિત્રનું કહેવું હતું કે આપણે મુસ્લીમો સાચે જ બ્રાહ્મમુહૂર્તના સમયે જ ઈશ્વર-અલ્લાહને પ્રાર્થીએ છીએ અને તેથી આપણે સાચા બંદા છીએ. તેમની વાત સાચી જ છે, કેમ કે આપણે પણ તે સમયને નૂરવેળા કહીએ છીએ. બ્રાહ્મમુહૂર્તના માહાત્મ્યને એ લોકો સમજે તો તે સમય ચૂકી ન જવાય તેની ચિંતામાં રાત્રે તેઓ ઠીક રીતે ઊંઘી પણ ન શકે! વળી તે જ રીતે મુસ્લીમો પણ અલ્લાહની આભારવશતા દર્શાવતાં તેઓ સજદામાંથી માથું ઊચું પણ ન કરે. જો કે આપણામાં પણ એવા કોઈ આકડા જેવા હોઈ શકે કે જેઓ દિવસ ઊગ્યા પછી કજા નમાજો પઢતા હોય! ’

‘સલમા, બ્રાહ્મમુહૂર્તના સમયની તને જાણ હોય તો મને બતાવ ને કે જેથી મારા સાથીમિત્રોને હું સમજાવી શકું. બે સમુદાય વચ્ચેની આવી હકારાત્મક વાત હાલ ભલે થોડા માણસો સુધી પહોંચે, પણ છેવટે તો વધુ ને વધુ આગળ ફેલાવાની જ છે.’

‘અબ્બુનું કહેવું હતું કે સાધકોની કક્ષા પ્રમાણે ત્રણ પ્રકારનાં બ્રાહ્મમુહૂર્ત છે. સૌથી વધારે લાંબા સમયગાળાનું કે જે થોડું કઠિન કહેવાય, તે રાત્રિના ત્રણ વાગ્યાથી સૂર્યોદય સુધીનું છે; જે ખાસ કરીને વયોવૃદ્ધો કે જેમને ઓછી ઊંઘ આવતી હોય અને બીજા જે વહેલા સૂઈ જનારા હોય તેમને લાગુ પડતું હોય છે. બીજું મધ્યમ સમયગાળાનું બ્રાહ્મમુહૂર્ત કે જે ભક્તકવિ નરસિંહ મહેતાના મતે છ ઘડી એટલે કે સૂર્યોદય પહેલાંની ૧૪૪ મિનિટથી શરૂ થાય. ત્રીજું વધારે પ્રચલિત અને દરેકને અનુકૂળ પડે તેવું ટૂંકામાં ટૂંકું બે ઘડી એટલે કે ૪૮ મિનિટનું બ્રાહ્મમુહૂર્ત છે. હવે જોવાની ખૂબી એ છે કે આપણી ફજર (સુબ્હ)ની નમાજ માટેની અઝાન સૂર્યોદયની ૮૦ મિનિટ પહેલાં થતી હોય છે, જે પેલા ત્રીજી કક્ષાના સાધકોને સ્નાનશૌચાદિ માટે ૩૨ મિનિટ પહેલાં જગાડે છે. અબ્બુના મિત્રનું કહેવું હતું કે અમારામાંના સૂર્યવંશીઓ (!) કે અઘોરીઓ જે મોડી રાત સુધી રખડતા હોય છે, તડકા ચઢ્યે પથારી છોડતા હોય છે અને જેમને ધર્મધ્યાન સાથે કોઈ લેવાદેવા હોતી નથી; તેવાઓને તમારી અઝાનથી ઊંઘમાં ખલેલ પહોંચતી હશે, પણ અમારા જેવાઓ માટે તો એ અઝાન આશીર્વાદરૂપ છે.’

‘સલમા, તારી આ સમજૂતિથી એક વાત તો સ્પષ્ટ થઈ કે આપણી અઝાન બ્રાહ્મમુહૂર્ત દરમિયાન જ થતી હોય છે, પરંતુ રાજકારણીઓના હાથા બનેલા ઉપદ્રવીઓ જ અઝાનના મુદ્દે આવા બખેડા ઊભા કરતા હોય છે. થોડાક સમજદાર માણસો આ વાત સમજે તો સવારની અઝાનનો વિવાદ એ વિવાદ રહેતો જ નથી. એક વાત કહું કે તું જે રીતે આ બધું મને સમજાવી શકી છે, તે રીતે હું મારા સાથીમિત્રોને સમજાવી નહિ શકું; માટે આપણે મારા એ મિત્રોને આપણા ત્યાં ભોજન માટે સજોડે નિમંત્રીએ અને તું જ તેમને સારી રીતે સમજાવી શકે તો કેવું સારું!’

‘બહુ જ સરસ. તમારી પાસે તેમના મોબાઈલ નંબર હોય તો હાલ જ તેમને કાલે બપોરના જમણ માટે નિમંત્રણ આપી દો. બીજી એક વાત કે હું આપણા મુસ્લીમ સમુદાય માટે હાલ તેઓ જે કરી રહ્યા છે તેમને ક્લિન ચીટ નથી આપી રહી, તેમણે પણ આ બાબતે કેટલીક ખોટી પ્રણાલિકાઓને છોડવી જ પડશે. આપણા સમુદાયમાં બધી જ મસ્જિદોમાં એક જ સમયે અઝાન થઈ જતી હોય છે, જ્યારે બીજા સમુદાયોમાં મસ્જિદે મસ્જિદે વારાફરતી અઝાનો થતી હોય છે; જેના કારણે શહેરોમાં આ અઝાનની પ્રક્રિયા અડધાપોણા કલાક સુધી ચાલુ રહેતી હોય છે, જે ગેરવ્યાજબી કહેવાય. બીજું રમઝાન માસમાં રોઝાના અને નમાજના પ્રારંભ માટે અમુક સમય બાકી, અમુક સમય બાકી તેવાં એલાનો થતાં રહે છે, તે પણ ખોટું છે. ત્રીજી છેલ્લી વાત કે તમારી ફેક્ટરીમાં જેમ ૮૫ ડેસિબલ સુધીના અવાજની મર્યાદા હોય છે, તેમ વસવાટનાં સ્થળોએ દિવસે ૫૫ ડેસિબલ અને રાત્રે ૪૫ ડેસિબલ સુધીના ઉપકરણોના અવાજો માન્ય છે. આમ અઝાન માટેના માઈકના અવાજના જે તે નિયમનું પણ પાલન થવું જોઈએ.’

‘વાહ, સલમા વાહ! તારી સમજદારી અને કાયદાકાનૂનોની જાણકારીને વખાણવા મારી પાસે શબ્દો નથી, માટે જો બેચાર શબ્દો ઉછીના આપે તો તને વખાણી લઉં!’

‘જુઓ વધારે હોશિયારી બતાવવાની અને મસ્કા મારવાની કોઈ જરૂર નથી. હવે તાકીદનું કામ હાથ ધરો અને તમારા મિત્રો સાથે કન્ફર્મ કરી લો, જેથી સવારે કેટલા જણની રસોઈ બનાવવી તેની મને ખબર પડે.’

‘યસ, બેગમ.’

સલમા ગ઼ાલિબના એક શેરને ગણગણતી અમારી સુખશય્યાને તૈયાર કરવામાં લાગી ગઈ:

યા-રબ વો ન સમઝે હૈં ન સમઝેંગે મિરી બાત
દે ઔર દિલ ઉન કો જો ન દે મુઝ કો જ઼બાઁ ઔર

‘શેર-ઓ-શાયરીમાં મને પણ ઘેલું લગાડનાર સલમાએ જાણે કે આવતી કાલના પોતાના મિશનની સફળતા માટે બીજા મિસરામાં ખુદાને દુઆ કરી લીધી કે કાં તો એ લોકોના દિલમાં એવું પરિવર્તન લાવે કે તેઓ તેની વાતને સમજી શકે અથવા તો પોતાની જીભને એવી શક્તિ આપવામાં આવે કે જે થકી એ તેમનાં દિલોને સ્પર્શે તેવી રીતે તેમને એ વાત સમજાવી શકે. આ દુઆ માટેનું કારણ પહેલા મિસરામાં એ  છે  કે શાયરના દિલની એ વાત તેઓ સમજ્યા નથી અને સમજશે પણ નહિ; આમ છતાંય શાયરની દુઆથી એવી આશા બંધાય છે કે પ્રયત્નનું  સુખદ પરિણામ આવે પણ ખરું! જો કે આ શેર ઇશ્ક અને માશૂકા સંબંધિત હોવા છતાં અહીં બરાબર બંધ બેસે છે. ‘

આમ વિચારતાં વિચારતાં મારાથી સલમાને શાબ્દિક દાદ અપાઈ ગઈ, ‘આફરિન….આફરિન…’.

સલમાએ પણ શાયરાના અંદાઝમાં મને ઝૂકીને જવાબ વાળ્યો, ‘શુક્રિયા, જનાબ.’

-વલીભાઈ મુસા

Posted in ટૂંકી વાર્તા | Tagged , , , | Leave a comment

રાજાનો  હાથી

પ્રાસ્તાવિક:

આ એક કપોલકલ્પિત વાર્તા છે. આ વાર્તાના કથાવસ્તુને ક્યાંય બંધ બેસાડવાનો પ્રયત્ન કરવાની ચોખ્ખીચટ્ટ મનાઈ ફરમાવવામાં આવે છે. કોઈ વાચકની ટ્યુબલાઈટનાં ચોક અને સ્ટાર્ટર પાવરફુલ હશે અને પૂરતો વીજ સપ્લાય હશે તો ટ્યુબલાઈટ ઝળહળી જવાની પૂરી શક્યતા છે. પરંતુ તેવા તેજ તોખારોને બે હાથ જોડીને વિનંતી કરવામાં આવે છે કે આ વાર્તા ઉપર કોઈ કોમેન્ટ મૂકવી નહિ. ધન્યવાદ.)

* * *

આઝાદી પહેલાંનાં દેશી રજવાડાં પૈકીના એક રજવાડાની આ વાત છે. એ વર્ષે દુષ્કાળ પડ્યો. ખેડૂતવર્ગ દુ:ખી હતો. અનાજ અને ઘાસચારાની તંગી સાથે ગમે તે રીતે આગામી ચોમાસા સુધી દિવસો પસાર કરવાના હતા. રાજા પણ દુ:ખી હતો; પ્રજાના દુ:ખે નહિ, પણ પોતાના દુ:ખે. મહેલના ભંડારમાં અનાજ તો ઘણું હતું, પણ લશ્કરનાં પ્રાણીઓને શું ખવડાવવું તેની વિમાસણ હતી. મંત્રીઓને ઉપાય બતાવવા બોલાવ્યા. બધા મંત્રીઓને આપસમાં ચર્ચા કરવાની જરૂર પણ ન પડી અને બધાયે એક જ અવાજે કહી દીધું, ‘રાજ્યના દરેક ગામને એક એક પ્રાણીની જવાબદારી સોંપી દેવામાં આવે. વરસાદ થયેથી એ પ્રાણીઓને પાછાં મંગાવી લઈશું.’

‘શાબાશ છે, બધાને. મને આ કેમ ન સૂઝ્યું?’ રાજા ઉવાચ.

* * *

બીજા દિવસે લશ્કરના સિપાઈઓએ ગામેગામે હાથીઘોડા પહોંચાડી દીધા. સત્તા આગળ શાણપણ નકામું ન્યાયે બિચારા ખેડૂતોએ મનેકમને રાજાની આજ્ઞા માથે ચઢાવી. પરંતુ એક ગામના આગેવાને નમ્રતાપૂર્વક સેનાપતિને જણાવ્યું કે ‘દુષ્કાળ રાજાના મહેલ પૂરતો મયાદિત નથી, અમારે પણ દુષ્કાળ છે. તમારા હાથીને અમારે શું ખવડાવવું, જ્યાં અમારાં ઢોરઢાંખર મરી રહ્યાં હોય?’

’એ તમારે જોવાનું છે. અમે તો રાજાના હૂકમનું પાલન કરી રહ્યા છીએ અને તમારે પણ તેમના હૂકમનું પાલન કરવું જોઈએ.’

‘ભલે. ગામના પાદરે હાથીને બાંધી દો. અમારા આખા ગામની જવાબદારી છે. વારા પ્રમાણે સૌ કોઈ હાથીને ઘાસચારો અને દાણ નિરશે અને પાણી પણ પાશે. પાદરેથી પસાર થતા દરેક ગ્રામજન તેને પંપાળશે અને વ્હાલ પણ કરશે.’

* * *

સેનાપતિના ગયા પછી પેલા આગેવાને ગામના પાદરે ગ્રામસભા બોલાવી. આગેવાને ઉપાય સૂચવ્યો કે આપણે બાજુના રાજ્યના રાજાને આ હાથી વેચી દઈએ અને એ જ જગ્યાએ મોટા તગડા કોળ ઉંદરને બાંધી દઈએ. બધાંએ તેને દૂધ આપવાનું, ઘી ચોપડેલા રોટલા ખવડાવવાના અને શક્ય તેટલો વધારે તેને અઠ્ઠોકઠ્ઠો બનાવવાનો. સેનાપતિ જ્યારે હાથી લેવા આવે ત્યારે છોકરાં સહિત આખા ગામે હું તમને કહું તે પ્રમાણે દરેકે બોલવાનું અને કોઈનો જવાબ જુદો ન પડવો જોઈએ. બધાંએ આગેવાનની વાત કબૂલ રાખી અને હાથીને જોડેના રાજ્યના રાજાને વેચી દીધો. તેનાં જે નાણાં આવ્યાં તે નગરશેઠના ત્યાં અનામત મૂકી દીધાં.

* * *

બધાંના નસીબે ચોમાસું બેસતાં જ સારો વરસાદ થયો. સેનાપતિ ચારેક સિપાઈઓ સાથે હાથીનો કબજો લેવા આવ્યો. આખું ગામ પાદરે એકઠું થઈ ગયું. આગેવાને કહ્યું, ‘સારો વરસાદ થઈ ગયો છે એટલે અમે તો તમારી રાહ જ જોતા હતા. લ્યો બાપલિયા, તમારા હાથીને સંભાળી લ્યો.’ એમ કહીને તેમણે પેલા કહેવાતા હાથી તરફ આંગળી ચીંધી.

‘એ પટલિયા, કાંઈ ભાંગ પીધી છે કે શું? મને મૂર્ખ ન સમજતા. અમારો હાથી ક્યાં છે?’

‘અરે સાહેબ, આ જ તો હાથી છે.’

સેનાપતિએ એક માજીને પૂછ્યું, ‘માજી, આ કાકાની ચસકી છે. તમે જ કહો કે આ કોળ ઉંદર છે કે હાથી?’

’શાયબ, આવો ગાંડો સવાલ કેમ પૂછો છો? હાથી જ છે તો વળી!’

સેનાપતિ અકળાયો અને બોલ્યો, ‘માજી, આટલાં વરહ ક્યાં કાઢ્યાં? તમને ઉંદરને હાથી કહેતાં શરમ ન આવી? હાથી તો કેટલો મોટો હોય, તેનું તમને ભાન છે કે નહિ?’

માજી પેલા આગેવાન તરફ ફરીને બોલ્યાં, ‘પરથીભાઈ, હાથી કેમ નાનો થઈ ગયો તે આ સાહેબને સમજાવો.’

પરથીકાકાએ કહ્યું, ’સેનાપતિ સાહેબ, યાદ કરો કે તમે હાથી સોંપવા આવ્યા હતા ત્યારે મેં નહોતું કહ્યું કે  પાદરેથી પસાર થતા દરેક ગ્રામજન તેને પંપાળશે અને વ્હાલ પણ કરશે. સાહેબ, આવડું મોટું ગામ અને દરેક જણ રોજ બેત્રણ વખત હાથીને પંપાળે પછી ઘસાઈ ઘસાઈને નાનો જ થઈ જાય ને!’

‘બે ઘડી તમારી વાત માની લઈએ, પણ જરા તમે કહેશો કે તેની સૂંઢ ક્યાં ગઈ? પણ હા, તમે જવાબ ન આપતા, આ છોકરાને પૂછું છું.’

છોકરાએ જવાબ આપ્યો, ‘એ તો સાહેબ, અમે બધા છોકરા સૂંઢ પકડીને હીંચતા હતા; એટલે બેએક મહિનામાં સૂંઢ નીકળી ગઈ હતી!’

સૈનિકો ખડખડાટ હસી પડ્યા. સેનાપતિએ ગુસ્સામાં ‘ખામોશ’ કહ્યું અને પેલા ભોંઠા પડ્યા.

સેનાપતિએ ધમકીભર્યા અવાજે ઘૂમટો તાણીને ઊભેલી એક યુવાન સ્ત્રીને પૂછ્યું, ‘બહેન, તમે જવાબ આપશો કે હાથીની પૂંછડી તો ટૂંકી હોય અને આને તો લાંબી છે!’

પેલી બહેને જવાબ આપ્યો કે ‘છોકરાં હાથીની પૂંછડી પકડીને ખેંચતાં હતાં ત્યારે મેં કહેલું કે નખોદિયાંઓ તેની સૂઢની જેમ તેની પૂંછડીને પણ ખેંચી કાઢશો તો બિચારો બાંડિયો લાગશે અને રાજાસાહેબ ગુસ્સે થશે. પરંતુ તમારા હાથીની પૂંછડી એવી તો મજબૂત નીકળી કે તે લાંબી થઈ ખરી, પણ મૂળમાંથી તૂટી નહિ.’

સેનાપતિ તો ગુસ્સામાં આવીને માથાના વાળ પીંખતા કહ્યું, ‘આખું ગામ સંગઠિત થઈ ગયું છે. એ બુઢ્ઢા, તમે લોકોએ હાથીને વેચી માર્યો લાગે છે. તમને ખબર છે કે તમારા ઉપર રાજદ્રોહનો  ગુનો લાગશે અને તેની સજા ફાંસી જ છે.’

‘જુઓ સાહેબ, મને બુઢ્ઢો કહીને અપમાનિત કરશો નહિ. હું આ ગામનો મુખી છું. મને એરેસ્ટ કરીને રાજાસાહેબ સામે ઊભો કરી દો. હું તેમને જવાબ આપીશ. તમે અમારા આખા ગામને ખોટું સાબિત કરી રહ્યા છો. અમારે નાછૂટકે તમારા વિરુદ્ધ અમારી બદનક્ષી માટે રાજાસાહેબને ફરિયાદ કરવી પડશે.’

* * *

રાજાનો દરબાર નગરજનોથી ખીચોખીચ ભરાયેલો હતો. રાજાએ પરથીકાકાને કહ્યું કે, ‘તમે સાચેસાચું કહી દેશો તો તમને કોઈ સજા કરવામાં નહિ આવે. વળી તમે હાથીનું શું કર્યું, વેચી માર્યો?’

’હા, હજુર. અમે પહેલા દિવસે જ બાજુના રાજ્યના રાજાને એ હાથી વેચી દીધો હતો અને તેનાં નાણાં અમારા નગરશેઠને સહીસલામત અનામત તરીકે સોંપી દીધાં હતાં. એ શેઠ સાહેબ હાલ એ નાણાં સાથે લઈને જ આવ્યા છે. આપ હૂકમ કરો અને તરત જ એ નાણાં આપને સોંપી દઈશું.’

’હવે તમે મને જવાબ આપશો કે તમારે આમ કેમ કરવું પડ્યું?’

‘આપ નામદાર સેનાપતિ સાહેબને પૂછો કે તેઓ હાથી સોંપવા આવ્યા, ત્યારે અમે શું કહ્યું હતું?

સેનાપતિએ કહ્યું, ‘હા નામદાર. એમણે કહેલું દુષ્કાળની અસર આખા રાજ્યમાં છે. અમારાં ઢોર ઘાસચારા વગર મરી રહ્યાં હોય, ત્યાં અમે હાથીને ક્યાંથી ખવડાવી શકીશું?’

રાજાએ ચુકાદો આપતાં કહ્યું કે ‘મુખીની વાત સાચી છે. અમારે પ્રજાજનોને આવી ફરજ પાડવી જોઈતી ન હતી. મુખીને અને ગામને નિર્દોષ જાહેર કરવામાં આવે છે. હાથી વેચતાં ઉપજેલાં નાણાં ગામને બક્ષિસ કરવામાં આવે છે, જેનો તે સાર્વજનિક હેતુ માટે ઉપયોગ કરી શકે છે, દરબારના વિસર્જનની જાહેરાત કરવામાં આવે છે.’

-વલીભાઈ મુસા         

Posted in ટૂંકી વાર્તા | Tagged , | 3 Comments

જીનિયસ ગોસિપર  

આજે મારે તમને એક એવા માણસને ઓળખાવવાનો છે, જે લોકજીભે તેના મૂળ નામને ગુમાવી બેઠો છે અને  ગપોડી, ગપ્પીદાસ, ગપ્પી, ગપ્પાંસમ્રાટ, ફેકુ કે જીનિયસ ગોસિપર તરીકે ઓળખાય છે. તેના મૂળ નામને હું પણ ગુપ્ત રાખવા માગું છું, કેમ કે તેનું ચરિત્રનિરૂપણ જાણ્યા પછી એ નામધારી માત્ર એવા કોઈ લોકોને વિના વાંકે તમે આ મહાશય માટેનાં ખાસ વિશેષણોથી નવાજવા માંડો, જે વ્યાજબી ન ગણાય. વળી એમ પણ બને કે પેલા વિખ્યાત ‘નટવરલાલ’ નામની જેમ તેમના નામને પણ તમે ચલણી બનાવી બેસો. આમ મારા કથનમાં હું તેમને ‘મહાશય’ તરીકે જ ઓળખાવતો અને સંબોધતો રહીશ.

આ મહાશય સાથેની મારી પ્રથમ મુલાકાત મારા માટે યાદગાર રહી છે, જેને અહીં હું વર્ણવીને મારા કથનને ન્યાય આપીશ. વળી મારું માનવું છે કે મિ. મહાશયને ઓળખવા માટે તેમની સાથેનો મારો આ એક જ પ્રસંગ તમારા માટે પર્યાપ્ત બની રહેશે. મારી એ મુલાકાત વખતે લોકો પાસેથી સાંભળેલી એક વાતને આધાર બનાવીને મેં જ શરૂઆત કરી હતી :

‘મિ. મહાશય, આપ સાનિયા વહુના સમાચાર લ્યો છો કે નહિ?’

‘હા, વડીલ. મારે રાજધાનીએ જવાનું થાય ત્યારે મારો નિવાસ તેમના ત્યાં જ હોય છે. એ બિચારીનું પિયર પરદેશ અને પાછી વિધવા થઈ એટલે અમારા જેવા સિવાય અહીં એમનું સગું કોણ? હવે તો એ હિંદી બોલી અને સમજી પણ શકે છે, હોં! પણ હા, તેઓ મારી મેઈડ ઈન ગુજરાતી હિંદીને સમજવામાં તકલીફ અનુભવે છે. મને હથેળીમાં પાણી લઈને નાક ડુબાડીને મરી જવાની ઘણી વાર ઇચ્છા થઈ આવે છે કે હું ભારતીય હોવા છતાં ગુજરાતી ભાષાની બગલઘોડી બનાવીને તેના આધારે હૈ, થા અને હોગા પ્રયોજીને આપણી રાષ્ટ્રભાષા હિંદીને અપમાનિત કરું છું, જે મારા માટે શરમજનક બાબત ગણાય. બોલો, એ વિદેશી મૂળની હોવા છતાં હિંદીમાં કેવાં સરસ ભાષણો આપે છે, નહીં!’

‘હેં મિ. મહાશય, સાનિયાજી તમને કેવી રીતે સંબોધે છે?’

‘મામાજી તરીકે જ તો. તમને ખબર હશે જ કે ઉત્તરનાં રાજ્યોમાં મામા સસરાને ‘મામાજી’ તરીકે સંબોધવામાં આવે છે. માળાં એમનાં છોકરાં તો મને ‘વેલકમ ગ્રેટર મામા’ કહીને આવકારતાં હોય છે!’

‘કેમ ગ્રેટર મામાજી તરીકે નહિ અને ગ્રેટર મામા તરીકે તમને સંબોધતાં હશે, સમજાયું નહિ.’

‘તમે ખૂબ ભણ્યા હશો, પણ સગાંની ઓળખમાં કાચા પડતા લાગો છો. ભલા આદમી, એ છોકરાંના બાપનો હું મામો થાઉં એટલે મને ગ્રેટર મામા જ કહે ને! એ છોકરાં એ પરિવારનાં વંશજ કહેવાય, જ્યારે સાનિયાજી કુળવધૂ હોઈ હું તેમના સાસરી પક્ષનો ગણાતો હોઈ તેમણે મને ‘જી’ પૂંછડાથી જ સંબોધવો પડે ને!’

મેં પૂંછડા શબ્દથી પરાણે મારું હસવું ખાળી રાખ્યું અને કહ્યું, ‘હા, હવે સમજાયું; પણ તમે રાવજીના મામા શી રીતે બન્યા, એ જણાવશો?’

‘અલ્યા ભાયા, તમે વિદેશે વસો અને ઘણાં વર્ષે દેશમાં આવ્યા એટલે તમને ખબર નહિ હોય કે રાવજીનાં માતાજી ઈંદ્રાણીજી મારાં ધર્મનાં બહેન હતાં. ભલા માણસ, આખા ગામને ખબર છે કે મારો એ પરિવાર સાથે કેવો ગાઢ સંબંધ છે!’

‘મહાશયજી, હું જાણવા માગું છું કે ઈંદ્રાણીજી અને તમે ભાઈબહેન કેવી રીતે બન્યાં?’

‘માંડીને તો વાત નહિ કહું, પણ ટૂંકમાં કહું તો એ વડાપ્રધાન હતાં ત્યારે આપણા રાજ્યની મુલાકાત વખતે અંબાજી આવેલાં. હું એ વખતે કોર્પોરેટ પબ્લિક ટ્રાન્સપોર્ટનો અંબાજી ડેપોના કર્મચારી યુનિયનનો પ્રમુખ હતો. ભલે હું વર્કશોપનો હેલ્પર હતો, પણ યુનિયનના પ્રમુખનો તો હોદ્દો મોટો જ ગણાય ને! ઈંદ્રાણીજીના સ્વાગત કાર્યક્રમમાં મને મારા પ્રતિષ્ઠિત હોદ્દાની રૂએ હારતોરા કરવાનો મોકો મળ્યો હતો. હવે એ મોટા ટોળામાં આપણી નિકટથી ઓળખાણ તો ન જ થાય ને, એટલે મહિના પછી આવેલા રક્ષાબંધનના  દિવસે હું રાજધાનીએ જઈને રાખડી બંધાવી આવેલો અને આપણી દેશી ઘીથી તરબતર એવી માતર સાથે લઈ ગયેલો, જેને આખા પરિવારે મારી હાજરીમાં જ તળિયાઝપટ કરી નાખેલી. એ વખતે તેમના સેક્રેટરી દયામણા ચહેરે લાળ પાડતા મારા સામે જોઈ રહ્યા હતા. મેં તેમની નિકટ જઈને ધીમા અવાજે હૈયાધારણ આપી હતી, એમ કહીને કે ‘અબકી બાર, આપકી યાર!’.

અમારી આખી વાતચીત દરમિયાન મેં મારા હાસ્યને કાબૂમાં રાખી દીધું હતું, કેમે કે મિ. મહાશય ગંભીરતાથી બોલી રહ્યા હતા અને જો હું હસી પડું તો તેમનો મુડ જાય અને અમારો વાર્તાલાપ સમેટાઈ જાય. તેમને તો મારે હજુ વધારે ખેંચવાના હતા!

‘મિ. મહાશય, ખોટું ન લગાડો તો તમને એક વાત પૂછીને મારી શંકાનું સમાધાન કરું.’

‘જુઓ, તમે અહીંના મૂળ વતની તો ખરા, પણ મોટા ભાગની જિંદગી અમેરિકામાં વિતાવીને દેશમાં પધાર્યા છો એટલે અર્ધા મહેમાન તો ગણાઓ. હવે આખા કે અર્ધા મહેમાનની કોઈ વાતનું ખોટું નોં લગાડાય, ભલા માણસ.’

‘તો તમારો ઈંદ્રાણીજીને હારતોરા કરવાનો એક સામાન્ય પ્રસંગ અને બીજો રાખડી બંધાવીને માતર આપી આવ્યાનો થોડોક દમદાર પ્રસંગ એટલા માત્રથી તમારો લહેરુ કુટુંબ સાથે આવો નિકટનો ઘરોબો બંધાય તે જરા માનવામાં ઓછું આવે છે. થોડું ડિસ્કાઉન્ટ આપીને વાત કરો તો ગળે ઊતરે!’

‘અરે મારા હરિકાકા, એમ કંઈ એકબે મુલાકાતે આવી મહાન વ્યક્તિ સાથે નિકટતા ન સધાય તે હું પણ માનું છું; પણ મારી ત્રીજી મુલાકાત વિષે તમે જાણશો ત્યારે તમારી શંકાનાં મૂળિયાં ઊંધા માથે ઊખડી જશે. મારી બહેન ઈંદ્રાણી બીમાર પડી એટલે મારા નાના ભાણિયા સન્જીએ મને ફોનથી જાણ કરી. મેં જણાવ્યું કે મારી આગેવાની હેઠળ અમારા યુનિયનની અનિશ્ચિત મુદ્દત માટેની હડતાલ ચાલી રહી છે એટલે બેટા, મારાથી ત્યાં નહિ અવાય; પણ હું અંબામાતાની માનતા માનું છું એટલે મને ગળા સુધી વિશ્વાસ છે કે મારી બહેન સાજી થઈ જ જશે. આમ છતાંય તમે ઈલાજ કરાવવામાં કોઈ કસર છોડશો નહિ અને બીજી કોઈ ચિંતા પણ કરશો નહિ, હું અડીખમ બેઠો છું ને!’

‘હા, બરાબર. હવે થોડુંક સમજવામાં આવે છે કે કોઈ માણસ દુ:ખમાં સપડાય ત્યારે લાગણી દર્શાવનારાઓને તે જિંદગીભર ભૂલે નહિ.’

‘હવે એવી લૂખી લાગણીઓ તો ઠગારી નિવડી શકે, પણ મારે તો બહેન ઈંદ્રાણી સાથે તો સગી બહેન કરતાં પણ અધિક પ્રેમ હોઈ મેં અંબા માતાના મંદિરે જઈને માનતા માનેલી કે મારી બહેન સાજી થશે તો માડી, હું તેના ભારોભાર સાકર પ્રસાદમાં વહેંચીશ. હવે જુઓ એક ભાઈનો બહેન પ્રત્યેનો એવો સાચો પ્રેમ કે  માવડીએ મારી અરજ સાંભળી અને એ અઠવાડિયામાં માંદગીના ખાટલેથી બેઠી થઈ ગઈ. મોટા રાવજીનો ફોન આવી ગયો કે મા સાજી થઈ ગઈ છે.’

‘આ તો ભાઈ અંબા માતાનો ચમત્કાર થયો ગણાય. આમ છતાંય મારું તો માનવું છે કે એ તો તમારી માતાજી પરત્વેની આસ્થા અને ઈંદ્રાણીજી સાથેના સાચા ભગિનીપ્રેમનું પરિણામ જ ગણાય!’ મેં મિ. મહાશયને પોરસ ચઢાવવા થોડા રમાડી નાખ્યા.

‘હવે ભઈ, માડી આગળ જીભ કચરી એટલે માનતા તો પૂરી કરવી પડે. હવે બીજો ચમત્કાર તો જુઓ કે મેં ઘરવાળી આગળ આ માનતાની વાત મૂકી તો તે જુસ્સાભેર બોલી ઊઠી, ‘મારી નણદીબા માટેની માનતા તો હું જ પૂરી કરીશ. એ બચ્ચારી આખા દેશનો ભાર માથે લઈને ફરે અને મારાથી એટલું પણ ન થાય તો મારા મનખાને ધિક્કાર છે.’

મેં ઠાવકા થઈને પૂછ્યું, ‘મહાશય, તમારાં ઘરવાળાં અને તમારી વચ્ચે અમારા અમેરિકાની જેમ મારી બેંક બેલેન્સ અને તમારી બેંક બેલેન્સ જેવું જ છે કે શું?’

‘તમે ઠીક સવાલ પૂછ્યો. જુઓ વડીલ, હું તો બસ ખાતામાં હેલ્પરની નોકરી શોખ ખાતર કરતો હતો. આપણે તો ભણવામાં ઢબુ પૈસાના ઢ હતા, પણ મિકેનિક માઈન્ડ ખરું હોં કે! આઠ ચોપડીના ભણતર ઉપર નોકરી મળી ગઈ હતી. તમે નહિ માનો, પણ ઘર તો ઘરવાળીથી જ ચાલતું હતું. ખેતીવાડી અને દૂધડેરીની આવક અઢળક હતી. એ બહુ મહેનતુ. ઘરખર્ચ નિભાવે, બચત પણ કરે અને ઊલ્ટાની મને ખબર પણ ન પડે તે રીતે મારાં ખિસ્સાં ફંફોસે અને બસો પાંચસો રૂપિયા મૂકી દે. અલ્યા હરિકાકા આ તો વાત આડા પાટે ચઢી ગઈ. આમ છતાંય બીજા આડા પાટે ચઢીને તમને પૂછું છું કે તમે અમેરિકામાં હરિના નામે જ ઓળખાઓ છો? લોકો કહે છે કે ત્યાં આપણા દેશી લોકો તેમનાં નામ ધોળિયાઓ જેવાં બદલી નાખે છે!’

‘મહાશય, તમારી વાત સાચી છે. એમ કરવામાં કોઈ ઘમંડ તો નહિ, પણ એ લોકોને બોલવામાં સરળતા રહે એટલે આપણા દેશી નામ સાથે ભળતું નામ બદલવામાં આવે છે. મારી જ વાત કરો તો મને લોકો હેરી તરીકે બોલાવે છે.’

‘હો, હવે મને સમજાયું કે પેલી હેરી પોટરની વિખ્યાત ચોપડી મૂળ આપણા કોઈ હરિયા કુંભાર ઉપર જ લખાયેલી હશે, નહીં?’

હું ખડખડાટ હસી પડ્યો અને તેમને ખુશ કરવા તેમની વાતને સમર્થન આપતાં કહ્યું, ‘તમારા અનુમાનમાં કંઈક તથ્ય તો ખરું જ. હવે પેલી માનતા કેવી રીતે પૂરી થઈ, તે જરા જણાવશો.’

“હા હા, જરૂર. એ જ તો અમારા લહેરુ પરિવાર સાથેના ગાઢ સંબંધોના કારણરૂપ છે ને! તો સાંભળો, મેં મારી બહેનને ફોન કરીને તેના ખબર અંતર પૂછ્યા. પછી તેને જણાવ્યું કે નાના સન્જીએ તને વાત કરી હશે કે મેં અહીં અંબાજી માતાની તારા માટેની માનતા માની છે. હવે તું સાજી થઈ ગઈ છે તો એ માનતા પૂરી કરવી પડશે. તને સાકરથી તોળવાની છે એટલે તારે સમય કાઢીને અહીં આવવું પડશે. તેણે કહ્યું કે ભઈલા મારાથી ત્યાં આવવું શક્ય નહિ બને, બીજો કોઈ માર્ગ કાઢી લે ને. પછી મેં કહ્યું કે તું રાવજીને ફોન આપ અને હું તેની સાથે વાત કરી લઉં છું. મેં રાવજીને કહ્યું કે તારી બાનું વજન કરીને મને જણાવી દેજે એટલે તેના વજન જેટલો  સાકરનો પ્રસાદ અહીં હું વહેંચાવી દઉં છું અને થોડોક પ્રસાદ લઈને તમને લોકોને હાથોહાથ આપવા હું ત્યાં આવી જઈશ. આમ અઠવાડિયા પછી મેં ત્યાં જઈને પ્રસાદ આપ્યો તે વખતનું દૃશ્ય હજુય ભુલાતું નથી. તેણે પોક મૂકી દેતાં કહ્યું કે આજે મેં જાણ્યું કે લોહીના સંબંધો કરતાં લાગણીના સંબંધો કેટલા ઉચ્ચતમ હોઈ શકે છે. વળી મારે સગો ભાઈ તો હતો નહિ અને તેં મારા એ અભાવને દૂર કરી દીધો!’”

પછી તો તેણે મને આગોતરા સોગંદ ખવાડાવીને મારી આગળ એક દરખાસ્ત મૂકતાં કહ્યું, ‘તેં સોગંદ ખાધા છે એટલે ના તો નહિ જ પાડી શકે. તારી લાગણીનો બદલો મારાથી ચૂકવી શકાય તેમ તો નથી, છતાંય હું એક નજીવી ભેટ ધરું તો તેનો અસ્વીકાર કરીશ નહિ. હું તને ગુજરાતનો ગવર્નર બનાવવા માગું છું.’

મેં મહાપરાણે મારું હસવું ખાળી રાખ્યું, કેમ કે તેમ ન કરતાં મને ડર હતો કે મિ. મહાશયને માઠું લાગી જશે. મેં તેમના જેટલી જ ગંભીરતા ધારણ કરીને પૂછ્યું, ‘તો તમે શો જવાબ આપ્યો?’

‘જો બહેના, લાગણીના સંબંધોમાં સ્વાર્થ ભળે તો તે ખંડણી થઈ જાય. હવે તેં મને ગવર્નર થવાની ઓફર કરી એટલે માની લે કે હું ગવર્નર તો શું, ગવર્નર જનરલ બની ગયો. હવે, એ વાત મેલ પડતી; અને મને ભોળવીને આગોતરા સોગંદ ખવડાવી દીધા તેનું કોઈ વજુદ રહેતું નથી, સમજી?’

આટલું કહેતાં મિ. મહાશય એવા તો ભાવવાહી બની ગયા કે તેમની આંખોમાં આંસુ ડોકાયાં. હું પણ સમભાવી થઈ જતાં થોડોક ગંભીર તો બની ગયો, પણ પછી તરત જ સ્વાભાવિક મુડમાં આવી જતાં તેમની કહેવાતી દુખતી નસને દબાવવાના હેતુથી પૂછ્યું, ‘ઈંદ્રાણીજીની હત્યાના સમાચાર સાંભળીને તમને કેવી લાગણી થઈ હતી?’

‘ઓહ પ્રભુ, જુઓ ને આ હેરી અંકલે મારી વિસારે પડેલી વસમી યાદને તાજી કરી દીધી. જુઓ વડીલ, મારી વેદનાને વર્ણવવા મારી પાસે શબ્દો નથી. તમે માનો કે ન માનો, પણ મારા ઘરમાં ત્રણ દિવસ સુધી ચુલો પેટાવાયો નહોતો. મારામાં હિંમત નહોતી કે હું ત્યાં જઈને એ પરિવારને હૈયાધારણ આપી શકું. હવે મહેરબાની કરીને એ દુ :ખદ વાતને આટલેથી જ સમાપ્ત કરો તો સારું!’ આટલું બોલીને તેઓ કદાચ આંસુ લૂછવા મારા તરફથી મોં ફેરવી લીધું.

મિ. મહાશયે ઈંદ્રાણીજીની હત્યા વિષે વધુ કંઈ પણ પૂછવાનો મારા ઉપર પ્રતિબંધ મૂક્યો હોઈ હું રાવજીની હત્યા કે સન્જીના વિમાન અકસ્માત વિષે બોલવાનો તો વિચાર સુદ્ધાં પણ કરી શકું તેમ ન હતો. મને લાગ્યું કે મારે હત્યા નહિ તો હયાત વિષે, મતલબ કે ઈંદ્રાણીજીનાં હયાત સભ્યો વિષે, કંઈક પૂછવું જોઈએ. જો મિ. મહાશયના તેમની સાથેના સારા સંબંધો હશે તો તેઓ કંઈક ઓર ખીલશે.

‘મહાશય, છેલ્લે તમારાં નાનાં ભાણેજ વહુ મોનિકા અને તમારાં જુનિયર ભાણેજડાં એટલે કે ઈંદ્રાણીજીનાં ત્રીજી પેઢીનાં પ્રિયંવદા અને રાઉલજી સાથેના તમારા સંબંધો ઉપર પ્રકાશ પાડશો?’

‘સાચું કહું તો મેં તેમની સાથેના સંબંધો ઓછા કરી નાખ્યા છે. મોનિકા મારી વાલી તીખી મરચા જેવી એટલે સાસુવહુ વચ્ચે ઓછું બનતું હતું. હવે તમે જ વિચારો કે તે મારી બહેનને ગાંઠતી ન હોય, તો મને તો શાની ભાવ આપે! રાઉલ લડઘો થયો, પણ પરણતો નથી તેનું મને તેના ગ્રેટર મામા તરીકે ભારે દુ:ખ છે. દીકરી પ્રિયંવદા તેની દાદી જેવી શાણી ખરી, પણ તે ખોટા માણસને પરણી અને તેના કારણે લહેરુ કુટુંબની પ્રતિષ્ઠા ઝંખવાય છે. આ બધા કરતાંય મારો તેમના સામે મોટો વાંધો એ છે કે તેમણે રાજકારણથી અલિપ્ત થઈ જવું જોઈતું હતું. લહેરુ કુટુંબની ત્રણ પેઢીએ વડાપ્રધાનપદ સંભાળ્યું, હવે બીજાઓનો વારો આવવો જોઈએ કે નહિ? છોકરો ભોળિયો છે અને તેના પક્ષના સાથીઓ વફાદાર નથી. હજુ લોકોને પ્રિયંવદામાં તેની દાદી ઈંદ્રાણીજી દેખાય છે, પણ પેલો એનો ઘરવાળો ઘસીને ગૂમડે ચોપડી શકાય તેવોય નથી. ખેર, એ બધું જવા દો; પણ મારે તમને પૂછવું છે કે તમે મારો ઇન્ટરવ્યૂ તો નથી લીધો ને! મેં સાંભળ્યું છે કે તમે લોકો અમેરિકામાં ગુજરાતી છાપાં કાઢો છો. જોજો બાપલિયા, મને છાપે ન ચઢાવતા; નહિ તો ચૂંટણી ટાણે તમારા લોકોના દબાણ અને ભલામણથી અહીંના ટિકિટવાંછુઓની મારા ત્યાં લાઈનો લાગશે. આપણો લહેરુ કુટુંબ સાથેનો બે પેઢીઓનો સંબંધ પૂરો થયો અને તમને કહ્યું તેમ ત્રીજી પેઢી સાથેનો મારો લગવાડ નામનો જ બાકી રહ્યો છે. હું પંચોતેરે પહોંચ્યો અને મારે હવે હેરી હેરી ભજવાના દિવસો આવ્યા!’

આમ કહીને તેમણે બગાસું ખાધું અને મને સિગ્નલ મળી ગયો કે મારે હવે તેમનાથી વિદાય લેવી જોઈએ. તેમના હેરી હેરી શબ્દોથી હું હસી પડ્યો હતો. મારા મતે દિલચસ્પ એવા આ મહાશયને વધુ જાણવા અને માણવા માટે મેં બીજા દિવસની તેમની એપોઈન્ટમેન્ટ લઈ લીધી. મારે હજુ તો લોકો પાસેથી મને મળેલા લિસ્ટ મુજબ તેમના ગજેન્દ્રકુમાર, મેમા હાલિની અને શંકા-જેકા સંગીતકારો જેવી ફિલ્મી હસ્તીઓ સાથેના સંબંધો, યુનોના મહામંત્રી યુખાંટ સાથેના તેમના પત્રવ્યવહારો, શંકરાચાર્યો સાથેની તેમની ધાર્મિક ચર્ચાઓ, ઉદ્યોગપતી દંભાણીભાઈઓના કૌટુંબિક વિખવાદના ઉકેલ માટે એમણે બાપ્જીને મધ્યસ્થી માટે તૈયાર કર્યા હતા તેની વાતો, ચમનભાઈ સાથેના ‘લે તાળી’ જેવા ભાઈબંધીના સંબંધો વગેરે વગેરે વિષે ઘણું બધું જાણવું હતું. વળી ખાસ તો તેમનાં ગોસિપથી પણ વિશેષ તેમણે આ બાઉન્સર દડા ફેંકવાની કળા શી રીતે હસ્તગત કરી હતી, તે પણ મારે જાણવું હતું. મને લાગે છે કે આઠ જ ચોપડી ભણેલા આ મહાશયને વિશેષ વાંચનનો શોખ હશે અને તેથી જ તો તેઓ જે તે વ્યક્તિ કે ઘટના વિષેની સચોટ માહિતી આપી શકતા હશે!

છેલ્લે કહું તો શ્રી મહાશયે મારા વાંચવામાં આવેલા એક કથનને સાચું સિદ્ધ કરી બતાવ્યું હતું કે ‘થોડુંક જ્ઞાન પણ કુશળતાપૂર્વક રજૂ કરવામાં આવે તો સામેની વ્યક્તિને પ્રભાવિત કરી શકાય છે’ વળી આ મહાશયશ્રી ટ્રાયોન એડવર્ડ્ઝ (Tryon Edwards)ના એક અવતરણને પણ સાચું ઠરાવે છે કે ‘કેટલાક લોકો એટલી બધી અતિશયોક્તિઓ અને બડાઈઓ સાથે પોતાની વાત કહેતા હોય છે કે આપણે તેમાં મોટો ઘટાડો (discount) કરીએ, ત્યારે જ તેમની વાતના મૂળ અર્થ સુધી આવી શકીએ, અર્થાત્ એ બધી વટાવગત અતિશયોક્તિઓ હોય છે.’

-વલીભાઈ મુસા

‘ઓપિનીયન’ ઉપર પ્રસિદ્ધ થયા તા. ૧૮-૦૫-૨૦૨૦

Posted in ટૂંકી વાર્તા | Tagged , | 2 Comments

મારી કેટલીક માઈક્રો ફિક્શન વાર્તાઓ

  1. પ્રાસ્તાવિક:

’પ્રતિલિપિ’ માઈક્રોફિક્શન વાર્તાસ્પર્ધામાં મુકાયેલી મારી આ વાર્તાઓને મારા ‘વલદાનો વાર્તાવૈભવ’ બ્લોગ ઉપર મૂકતાં હું અત્યંદ આનંદની લાગણી અનુભવું છું. સદરહુ વાર્તાઓની શબ્દમર્યાદા ૪ થી ૧૫૦ શબ્દોની હતી. વાચકોને નવાઈ લાગશે કે આવા સાવ મર્યાદિત શબ્દોમાં તો વળી વાર્તા લખી શકાય ખરી! મારા સુજ્ઞ વાચકોએ નવાઈ પામવાની જરાય જરૂર નથી. થોડાક આગળ વધો :

એક અંગ્રેજી પ્રયોગશીલ વાર્તા છે, અધ..ધ.ધ એટલી બધી લાંબી કે તેના વાંચનનો સમય માપવા ઓલિમ્પિક રમતોમાં દોડનો સમય માપતા કોઈક નિર્ણાયક પાસેથી તેની સેકંડનો પણ એકસોમો ભાગ માપી શકે તેવી ઘડિયાળ મંગાવવી પડે ! એ વાર્તા હતી, એર્નેસ્ટ હેમિન્ગવે (Ernest Hemingway) દ્વારા લિખિત પૂરા છ શબ્દોની વાર્તા, જેના શબ્દો વચ્ચેની જગ્યા અને વિરામચિહ્નોને ન ગણીએ તો તેના કુલ અક્ષરો પચીસ (બે ડઝન પૂરા અને બોનસમાં એક) થાય ! વધારે નહિ લટકાવું, હોં કે ! જો પૂરતો સમય (!)  હોય તો વાંચી જ લો :

“For Sale : Baby Shoes, never worn !”. !!!

-વલીભાઈ મુસા

* * *

(૧) લોહીના તરસ્યાઓ!

ઐતિહાસિક ઘટનાઓનું પુનરાવર્તન થતું હોય છે, બસ તેમ જ આજે ટોપીઓના ફેરિયાએ બપોરની નિંદરમાંથી જાગીને જોયું તો વાંદરાં બધી જ ટોપીઓ ઉપાડી ગયાં હતાં. ફેરિયાએ વિચાર્યું કે ભૂતકાળના તેના જ જેવા ફેરિયા ભાઈએ જે યુક્તિ અજમાવી હતી તેમ કરવાથી ટપોટપ ટોપીઓ નીચે આવી જશે. પરંતુ ધારણા ખોટી પડી અને પોતાના માથા ઉપરથી નીચે નંખાયેલી છેલ્લી ટોપી પણ એક વાંદરું ઝડપથી દોડી આવીને ઉપાડી ગયું.

’અલ્યાં, અલ્યાં આમ કેમ કર્યું?’, ફેરિયાએ પૂછ્યું.

‘જાતને પૂછી જુઓ. અમારાથી ઉત્ક્રાંતિ પામીને માનવી થયેલા તમે લોકોએ માનવીપણું જાળવ્યું છે ખરું? તમારા પૂર્વજ તરીકે ઓળખાવતાં અમને શરમ આવે છે, એકબીજાના લોહીના તરસ્યાઓ!’

ફેરિયો કાનબુટ્ટી પકડીને ચાદરને ખભે નાખીને જેવો ચાલવા માંડે છે, ત્યાં તો બધી જ ટોપીઓ ટપોટપ નીચે પડી.

વાંદરાંના મુખિયાએ ટોણો મારતાં કહ્યું, ‘અમે સાવ તમારા જેવા તો નહિ જ થઈએ. તમારા જાતભાઈઓને તમારો આ અનુભવ અચૂક જણાવજો, જેથી કદાચ ને બધાની સાન ઠકાણે આવે!’

ફેરિયો વીલા મોંએ ચાલતો થયો.

-વલીભાઈ મુસા

* * *

(૨) પૂંછડી!

વનપ્રવેશના પહેલા જ દિવસે પર્ણકુટિની બહાર બેઠેલાં રામસીતાની પ્રત્યેક હિલચાલ ઝાડ ઉપર બેઠેલા વાંદરાઓ અવલોકી રહ્યા હતા. અગમ્ય ટેલિપથીની જેમ બધાના મનમાં એક સરખો વિચાર આવ્યો કે સીતામાતા કેવાં પતિભક્ત છે અને રામજીની કેવી સેવા કરી રહ્યાં છે! બધાએ વિચાર્યું કે તેઓ વાંદરીઓને જાતઅનુભવ કરવા અહીં આવવાનું જણાવે કે જેથી તેઓ સીતાજીની પતિભક્તિમાંથી કંઈક સારગ્રહણ કરે અને રામજીની જેમ તેમની પણ સેવા થતી રહે.

વાંદરાઓની વાત માનીને વાંદરીઓ ટોળાબંધ પર્ણકુટિની બહાર ઊતરી પડી. સીતાજી પર્ણકુટિમાંથી બહાર પ્રાંગણમાં આવ્યાં, ત્યારે બધી જ વાંદરીઓએ તેમની પ્રદક્ષિણા કરવાનું શરૂ કર્યું. સીતામાતા એમને કંઈક પૂછે તે પહેલાં તો બધી જ વાંદરીઓ વનરાજિ તરફ દોડી ગઈ.

જલ્દી પાછી ફરેલી વાંદરીઓને જોઈને વાંદરાઓને નવાઈ લાગી. તેમણે પૂછ્યું, ‘તમને લોકોને સીતામાતાની પતિસેવામાંથી કંઈ શીખવા મળ્યું ખરું?’

‘શીખવાની વાત તો બાજુએ રહી, પણ અમારે જે જાણવું હતું તે જાણી લીધું. તમારાં સીતામાતાને પૂંછડી તો છે જ નહિ!’

-વલીભાઈ મુસા

* * *

(૩) નાચનિષેધ

ઢબુકતા ઢોલે સઘળી સખીઓ મન મૂકીને નાચી રહી છે. ફક્ત માયરામાં બેઠેલી એ કન્યાએ જ તો  તેની પલાંઠીને સખત ભીડી દેવી પડે છે.

-વલીભાઈ મુસા

* * *

(૪) વિધિની વક્રતા

શ્વાનમાદાએ હોસ્પિટલના હડકવાની સારવાર માટેના વોર્ડની ઓસરીમાં જ બચ્ચાં પ્રસવ્યાં.

-વલીભાઈ મુસા

* * *

(૫) મજાક!    

હલાવી જોયાં, લાગ્યું ગયાં; ધ્રાસ્કે હસી પડતાં! મધુરજનીએ આવી ક્રૂર મજાક!

-વલીભાઈ મુસા

* * *

(૬) તલાક

‘ત્રણ તલાક’ને ત્રણ તલાક!

-વલીભાઈ મુસા

* * *

(૭) નવી સગલી!

સમીસાંજે ઉદ્યાનના ખૂણાના બાંકડે મારી રાહ જોતી પ્રિયા એવી અદાથી બેઠી હતી  કે એની સમીપ જઈને  વક્રોક્તિમાં એક હાઈકુ  ઠપકારી દીધું  : ‘ગાલે હથેલી!  પ્રિયે, અતીત ખ્યાલે, કે દાઢ કળે?’

‘ડેન્ટિસ્ટને બીજું તો શું દેખાય? હવે મારા ખ્યાલનો જવાબ સાંભળી લે. અતીતને તો કોણ સંભારે! વર્તમાનનું જ વિચારું છું કે જીવનભર તને વેંઢારવા કરતાં હાલ  જ તને અલવિદા કહી દઉં, તો એક નન્નો સો દુ:ખ ન હણે!’

‘વાત તારી સાચી. લે, ત્યારે બાય બાય!’ કહી જેવો હું પાછો ફર્યો કે ત્વરિત સણસણતું એક ચપ્પલ મારી પીઠને ઘા કરી ગયું. મેં પાછળ  ફર્યા સિવાય જ  કહી દીધું, ‘બીજું પણ આવવા દે, નવીને કામ લાગશે!’

‘ઊભો રહે અને કહી દે કે મારી સ્ટેન્ડ બાય નવી સગલી એ વળી  કોણ છે?’

‘છેવટે ઠેકાણે આવી ખરી!  હવે વધારે ટટળાવીશ નહિ; કહી જ દઉં કે એ તું જ તો, એ તુ જ તો! જમના, તું હી હૈ તું હી મેરી મોહિની!’

પ્રિયા હરખભેર દોડી આવીને મને બાઝી પડી.

-વલીભાઈ મુસા  

નોંધ:-લાલ અક્ષરોવાળું લખાણ પાછળથી ઉમેર્યું છે.

* * *

(૮) અરર…

અરર! આ મે શું કર્યું? માનવજાતે ઈસુને ખીલા ઠોકીને વદ્યસ્તંભ ઉપર જડી દીધા છતાંય, જાણે કે  હજુ સુધી પરિતૃપ્તિ થઈ ન હોય તેમ તેમની છબિને દિવાલે  ટિંગાડવા માટે મેં પણ ખીલા ઠોકી દીધા!

-વલીભાઈ મુસા   

* * *

(૯)નાના બાળકની રમત!

દિવાલે લટકતા ગાંધીજીના ફોટા સામે એ માસુમ ભૂલકું ટોયગનથી નિશાન તાકી રહ્યું હતું. હું તેને અટકાવવા જાઉં તે પહેલાં  તો તેણે ત્રણ નકલી બુલેટ છોડી! હું વિચારી રહ્યો: ‘પ્રભુના પયગંબર સમી ગાંધીજી જેવી મહાન વિભૂતિને સાચી પિસ્તોલ વડે સાચી ગોળીઓ ધરબી દઈને મારી નાખવામાં આવી. આવા ઘાતકી કૃત્યને શું આપણે નાના બાળકની રમત ગણી શકીશું?’

-વલીભાઈ મુસા   

Posted in માઈક્રોફિક્શન વાર્તા | Tagged , , , , , , , , | Leave a comment

લખુડી

‘એય…લખુડી આવી…ઈ…ઈ…’ શેરીના નાકે સાદ પડે છે.

આ લખુડી કોણ છે એવું ગામમાં કોઈ પૂછે તો નહિ જ, કેમ કે કોઈ તેનાથી અજાણ ન હતું, જન્મથી આધેડ વય સુધી પહોંચેલી, અસલી સોનાનાં ઘરેણાંથી સજ્જ, પણ પોતાનાં રોજિંદાં સાદગીપૂર્ણ વસ્ત્રો જ પરિધાન કરતી, ગામની શેરીએ શેરીએ રેંકડીમાં શાકભાજી-ફળફળાદિની ફેરી ફરતી, એની ફોઈના પાડેલા નામે મૂળ ‘લક્ષ્મી’ જ હતી; જે પરણ્યા પછી પણ તેના ધણીને આ ગામમાં ખેંચી લાવી હતી. હૂલામણા સંબોધને લક્ષ્મીમાંથી ‘લખુ’ બનેલી અને હવે ‘લખુડી’ નામે લોકપ્રિય બનેલી તે પોતે પણ પોતાની જાતને ‘લખુડી’ તરીકે ઓળખવતાં આનંદ અને ગર્વ અનુભવતી.

ગૃહિણીઓ તેના નામનો કાને સાદ પડતાં જ લખુડીની રેંકડી તરફ દોડી આવતી. તેના જાદુઈ વ્યક્તિત્વના કારણે તેનો વેપાર અન્યો કરતાં અધિક રહેતો. અન્ય રેંકડીવાળાં કે ફેરિયાઓ તેમના માલનાં નામોથી સાદ પાડતાં, જ્યારે આ તો માત્ર શેરીનાકે આવી ગયાની પોતાના નામની આલબેલ પોકારતી. ‘લખુડી’ તેના વેપારનું બ્રાન્ડ-નેઇમ બની ગયું હતું. ગુણવત્તાવાળો માલ, પ્રમાણિત વજન અને વધારામાં નમતું, વ્યાજબી ભાવ, ગ્રાહકે યાદ રાખવાની શરતે ઉધાર-સુધાર અને એવાં ઘણાંય બધાં પાસાં વણભણ્યે તેના સફળ બિઝનેસ-મેનેજમેન્ટનાં પાયાનાં સૂત્રો બન્યાં હતાં.

સામાન્ય રીતે કોઈને આદરપૂર્વકના સંબોધને બોલાવવું એ સંસ્કારિતાની નિશાની ગણાય, પણ લખુ પોતે જ જ્યારે પોતાને સામે ચાલીને ‘લખુડી’ સંબોધન કરે-કરાવે તેમાં તેની માનસિક એ કવાયતનો વિચાર લાવી શકાય કે તે પોતાના પક્ષે જ સૌની વહાલી રહેવાનો પ્રયાસ કરે છે અને તેથી જ તે માત્ર બે જ ધોરણ સુધી ભણેલી હોવા છતાં આત્મસૂઝથી પોતાના વેપારને બહોળો બનાવવા માટે સફળ પુરવાર થઈ હતી. આમ છતાંય તે જાણે કે સર્વોદયવાદના સૂત્ર ‘જીવો અને જીવવા દો’ને અનુસરતી હોય તેમ હરીફોને તેમનો માલ વેચી શકવાની મોકળાશ પણ આપતી હતી. અન્ય બકાલુ કે ફળફળાદિ વેચતાં ફેરિયાજન સૌ જ્યારે મહેલ્લામાં ઘેરઘેર ટહેલ નાખીને પોતાનો વેપાર કરતાં હોય ત્યારે તે મહેલ્લાનો છેડો જ પકડી રાખે છે અને કદીય વધુ વેપારના લોભમાં સપડાતી ન હતી.

પરંતુ આજે તો લખુડીએ પોતાના સાદનો રણકો સાવ બદલી નાખીને ‘એય…લક્ષ્મી આવી…ઈ…ઈ…’ બોલી, ત્યારે મહેલ્લાનાં છેડાનાં ઘરોના લોકોને આશ્ચર્ય થયું. અવાજ તો એ જ હતો, પણ ‘લખુડી’ ઉચ્ચારમાં જે ઉલ્લાસ હતો, ત્યાં ‘લક્ષ્મી’ ઉચ્ચારમાં ભારોભાર ગંભીરતા ભરેલી હતી. મહેલ્લાના નાકા ઉપર રહેતાં મરિયમકાકી રેંકડી ભણી આવતાં બોલી ઊઠ્યાં, ‘હેં અલી, તું ‘લખુડી’માંથી ‘લક્ષ્મી’ ક્યારની થઈ ગઈ?’

લખુડીએ જવાબ આપવામાં થોડો વિલંબ એટલા માટે કર્યો કે મહેલ્લામાંથી બીજી પાંચસાત ગ્રાહક સ્ત્રીઓ  આવી રહી હતી. પોતાના નવીન નામે સંબોધનની વાતની જાહેરાત થોડાંક વધુ જણ આગળ થાય તો એ વાત ગામમાં જલ્દી ફેલાય તેવું તે ઇચ્છતી હતી. દશેક જણ ભેગાં થતાં લક્ષ્મીએ મરિયમકાકીના પ્રશ્નનો જવાબ વાળ્યો, ‘એ તો કાલે વહુને તેડી લાવી એટલે મને થયું કે હવે આ ‘લખુડી’ નામ શોભે નહિ. એના સાંભળતાં કોઈ મને ‘લખુડી’ કહીને બોલાવે તો મારું માનસન્માન શું રહે?’

‘હવે તારું માનસન્માન રહે કે ન રહે, પણ અમારી જીભ ‘લખુડી’ કહેવાને ટેવાઈ ગયેલી છે તેનું શું?’ ચંપામાસી બોલ્યાં.

‘એ તો પરેક્ટીસ પાડવી પડે!’

‘શું પાડવું પડે, અલી? મને તો કંઈ સમજાયું નહિ!’ ચંપામાસીએ તેમની અજ્ઞાનતા જાહેર કરી.

‘એટલે એ આદત કેળવવી પડે એમ એનો અરથ થાય.’ મરિયમકાકીએ જ ખુલાસો કર્યો.

‘મને તો બળ્યું તું હમણાં જે નામ બોલી એ બોલવું તો ફાવે જ નહિ ને! મેં બે ચોપડી ફાડી ત્યારે મારા શાએબ વાંચવા ઊભી કરે, ત્યારે મને તો જોડિયા અક્ષર બોલતાં આવડે જ નહિ. મારું બેટું મારી જીભ વળે જ નહિ ને! હેં અલી, હું તને ‘લછમી’ના બદલે ‘લખુ’ કહું તો ચાલે કે નહિ?’ અમીના ડોશીએ બધાંને હસાવ્યાં.

‘હા, ‘લખુ’ કહી શકો છો, પણ ‘લખુડી’ નહિ હોં કે!’ લક્ષ્મીએ ચુકાદો આપતી હોય તેમ કહ્યું.

આવું કેટલાક દિવસ ચાલ્યું. લક્ષ્મીને ‘લખુડી’ ફોબિયા થઈ ગયો. એ તેના ધંધાની વાત કરતાં વધારે વાત તેના નવીન સંબોધન ‘લક્ષ્મી’ વિશે જ કરતી હતી. હવે તો તે હરતી ફરતી પાઠશાળા થઈ ગઈ હતી. એ તો બસ લોકોને ‘લક્ષ્મી’ અને ‘લખુ’ શિખવવામાં જ રચીપચી રહેતી હતી. પરંતુ એ બિચારીને ક્યાં ખબર હતી કે લોકોમાં એ બે નામોનો જેટલો વધુ પ્રચાર થતો હતો, તેટલું જ ‘લખુડી’ નામ લોકોના માનસમાં વધારે દૃઢ થતું જતું હતું. લક્ષ્મીના માનસમાં  ‘લખુડી’ નામનો એટલો બધો ભય વ્યાપી ગયો હતો કે તે તેની પુત્રવધુ ‘સરસ્વતી’ને પોતાની રેંકડી તરફ ફરકવા પણ દેતી ન હતી. કોઈવાર કોઈ કામકાજના કારણે એ રેંકડી ઉપર આવી જતી તો તેને ધમકાવીને કાઢી મૂકતી હતી. તેને સતત એ ડર રહ્યા કરતો હતો કે રખે ને સરસ્વતીના સાંભળતાં કોઈ તેને ‘લખુડી’ નામે બોલાવી ન દે!

આમ ધીમે ધીમે લક્ષ્મીનું ચિત્ત ધંધા તરફથી ઘટવા માંડ્યું અને પરિણામ એ આવ્યું કે તેનો વકરો ઘટવા માંડ્યો હતો. એક દિવસ તો એવો ફ્લોપ ગયો કે તેને પાઈનો પણ વકરો થયો ન હતો. વેપાર ઘટવાના કારણે પહેલાં જે તાજું શાકભાજી કે ફળફળાદિ લાવી શકાતાં હતાં એ સ્થિતિ હવે રહી ન હતી. અગાઉ ‘લખુડી’ જે બોલવામાં ‘મીઠડી’ કહેવાતી હતી તે હવે કર્કશ બની ગઈ હતી. જો કોઈ ભૂલથી પણ તેને ‘લખુડી’ નામે બોલાવી બેસે તો તે ઝઘડો કરતી હતી. નિશાળિયાંને ખબર પડી કે તે ‘લખુડી’ નામથી ચિડાય છે એટલે તેમણે તેને એ જ નામે બોલાવીને ચિડવવાનું શરૂ કર્યું. અધૂરામાં પૂરું લખુડી તેના દીકરા ગણેશના લગ્નપ્રસંગે ત્રણેક દિવસ સુધી રેંકડી કાઢવાની ન હતી એટલે તેનાં ગ્રાહકોએ ત્રણેય દિવસની તેની પાસેથી ખરીદી કરી લીધી હતી એટલે તેના હરીફોની એ દિવસો દરમિયાન થોડીક વધારે આવક થવાની આશા ઉપર પાણી ફરી વળ્યું હતું. આમ તેના તરફના કંઈક ગુસ્સા અને કંઈક ઈર્ષાના કારણે એ બધા હરીફો છોકરાંને એકાદું જામફળ કે બોરની લાલચ આપીને તેમની પાસે ‘લખુડી’ બોલવા માટે ઉશ્કેરવાનું શરૂ કર્યું. એક વખતે તો તેણે ગુસ્સામાં ને ગુસ્સામાં એક છોકરા તરફ તેના તોલમાપનું કાટલું ફેંક્યું હતું. જો કે સદ્ભાગ્યે તેણે નિશાન ચુકાવી દેતાં તેને કોઈ ઈજા થઈ ન હતી. લખુડીની આવી હિંસક હરકતના કારણે પણ તેનાં કેટલાંક સારાં ગ્રાહકોએ તેના તરફથી મોં ફેરવી લીધું હતું. આમ લખુડીની માનસિક હાલત દિનપ્રતિદિન ખરાબ થવા માંડી હતી. તે તોલમાપ અને હિસાબની ગણતરીમાં ભૂલો કરવા માંડી હતી અને તેથી એ બાબતે પણ ગ્રાહકો સાથે ઝઘડા થતાં તેનો ધંધો લગભગ પડી ભાંગ્યો હતો. હવે તો તે કપડેલતે પણ લઘરવઘર રહેવા માંડી હતી. તેણે દરદાગીના પહેરવાનું પણ બંધ કરી દીધું હતું અને સૂકાભઠ્ઠ  માથાના વિખરાયેલા બાલને લઈને ભૂત જેવી લાગતી હતી.

કેટલાક દિવસો સુધી તો લખુડીનાં ઘરવાળાંને તેના બદલાઈ ગયેલા સ્વભાવની અને લોકો સાથેના તેના તોછડા વ્યવહારની જાણ ન થઈ. પરંતુ રેંકડી ઉપરનો વકરો સાવ નજીવો થઈ ગયો અને જથ્થાબંધ ખરીદેલાં ફળફળાદિ સડવા માંડ્યાં, ત્યારે લખુડીનો ધણી પરથી અને દીકરો ગણેશ બદલાયેલી ધંધાની પરિસ્થિતિની જાતતપાસ કરવા ગયા, ત્યારે તેમણે જોયું કે ધંધાની આખી સિકલ જ બદલાઈ ગઈ હતી. અગાઉ જે લખુડી ટંકશાળની જેમ ધંધામાં નોટો છાપતી હતી તે ચિત્ર સાવ બદલાઈ ગયું હતું. લખુડી પણ બદલાઈ ગઈ હતી અને એનો સ્વભાવ પણ ચીડિયો થઈ ગયો હતો. તેનાં ગ્રાહકો કે જે એક સમયે તેનાં પ્રશંસક હતાં, તેઓ પણ તેની અવગણના કરવા માંડ્યાં હતાં.

લખુડીની રેંકડી એ બાપબેટા પરથી અને ગણેશનાં વાડીમાંનાં શાકભાજીની પેદાશને છૂટક વેચવા માટેના મોબાઈલ સેલ્સ ડેપોની ગરજ સારતી હતી. લખુડીને માત્ર ફળફળાદિ જ બહારથી ખરીદવાં પડતાં હતાં. આમ તો પહેલાં ઘરનાં બધાંયનો લખુડીની જેમ રેંકડી ફેરવવાનો વ્યવસાય હતો. પરંતુ છેલ્લાં બેએક વર્ષથી તેમણે કોન્ટ્રેકટ ઉપર એક વાડીની ખેતી લીધી હતી. લખુડીની રેંકડી એ તેમના કારોબારની જીવાદોરી સમાન હતી. આ જીવાદોરી કમજોર થતાં તેની સીધી અસર વાડીની આવક ઉપર પડી રહી હતી.

ગણેશે તેની વહુ સરસ્વતીને ધંધાની જવાબદારી સોંપવાનું વિચારીને લખુડીને તે ના-ના કહેતી હોવા છતાં ધંધામાંથી ફરજિયાત નિવૃત્તિ અપાવીને ઘરે આરામ કરવા જણાવ્યું હતું. સરસ્વતી શહેરની છોકરી હતી અને નવ ધોરણ સુધી ભણેલી પણ હતી. તેની શહેરી શુદ્ધ ભાષા અને તેના પ્રભાવશાળી વ્યક્તિત્વને કામે લગાડીને લખુડીના માંદા પડેલા ધંધાકીય એકમને બેઠું કરવાનું હતું. વ્યાવહારિક સૂઝબૂઝ ધરાવતી સરસ્વતીએ સર્વ  પ્રથમ લખુડીના ધીકતા ધંધાની થયેલી દુર્દશાનાં કારણો જાણવા માટેનું વિચાર્યું. આ માટે  તેણે ગણેશને સાથે રાખીને ગ્રાહકોની મુલાકાત લેવાનું નક્કી કર્યું. તેણે ગામના સૌથી મોટા મહેલ્લાને પ્રથમ પસંદગી આપી અને તેમણે ખાનગીમાં તપાસ કરીને ભોળિયાં એવાં અમીનાકાકીની પહેલી મુલાકાત લીધી.

‘કાકી, આપ તો અમારાં જૂનાં ગ્રાહક છો એટલે અમે જાણવા માગીએ છીએ કે મારાં સાસુ તો સૌ કોઈને ખૂબ જ વહાલાં હતાં અને આમ અચાનક બધાંએ તેમને કેમ છોડી દીધાં?’

‘જો બેટા, ખોટું ન લગાડે તો કહું કે આ માટે તારો વાંક છે.’ અમીનાકાકીએ છીંકણીનો સડાકો ભરતાં કહ્યું.

‘અરે માડી, હું તો પરણીને આવી ત્યારથી તેમણે મને રેંકડી ઉપર ફરકવાય દીધી નથી અને મારો વાંક કઈ રીતે ગણાય?’

‘બસ, ત્યાં જ અસ્સલ વાત છે. તારી સાસુ આ ગામમાં મોટી થઈ, પરણી અને તારા સસરાને ધીકતા ધંધાની લાલચ બતાવીને અહીં જ રહી પડી. આજે આધેડ વય સુધી જે પોતાને જ લખુડી તરીકે ઓળખાવવામાં નાનમ ન અનુભવતી હોય અને ગામ આખુંય તેને ‘લખુડી’ તરીકે બોલાવતું હોય તે આમ અચાનક તેને તેના ખરા નામે બોલાવવા માગે એ કંઈ થાય ખરું?’

‘આમ અચાનક તેમનું ‘લખુડી’માંથી ‘લક્ષ્મી’ કે ‘લખુ’ તરીકે ઓળખાવાનું કારણ હું જ છું એમ તમારું કહેવાનું થાય છે, ખરું ને ? એમને એમ ચિંતા થતી હશે કે મારા સાંભળતાં તેમને કોઈ ‘લખુડી’ કહી ન જાય એમ જ ને?

‘હા એ જ તો. તમારાં લગ્ન પતી ગયા પછી લખુ જ્યારે ધંધા ઉપર પહેલીવહેલી આવી ત્યારે તેણે પોતાનો સાદ પાડતાં ‘લખુડી’ના બદલે ‘એય…લછમી આવી…ઈ…ઈ…’ બોલી, ત્યારે અમે લોકોએ તેને પૂછ્યું હતું કે ‘અલી, તું લખુડીમાંથી લછમી ક્યારની થઈ ગઈ?’ તો તેણે જવાબ આપ્યો હતો કે ‘વહુ લાવી છું એટલે  હવે આ ‘લખુડી’ નામ સારું લાગે નહિ. એના સાંભળતાં કોઈ મને ‘લખુડી’ કહીને બોલાવે તો મારી તેના આગળ શી ઈજ્જત રહે?’ બસ, ત્યારથી ‘લછમી’ તરીકે બોલાવવા લોકો સાથે ઝઘડા કરવા માંડી. વધારામાં છોકરાં પણ તેને સતાવવા માંડ્યાં. મારી તો સલાહ છે કે તમે કોઈ દાક્તરને બતાવો. બીજું કે મેં જે લછમી લછમી  કહ્યું તે જોડિયા અક્ષર લચ્છમી જેવું કંઈક બોલતી હતી. બળ્યું જોડિયા અક્ષર બોલવામાં મારે તો જીભે લોચા વળે છે!’

‘એ લક્ષ્મી કહેતાં હશે, લછમી નહિ. કાકી તમારો ખૂબ ખૂબ આભાર.’

સરસ્વતીએ ગણેશના સામે જોઈને આંખોથી કંઈક એવો ઈશારો કર્યો જેનો મતલબ કદાચ એમ થતો હતો કે ‘હું નહોતી કહેતી?’

સરસ્વતીએ કહ્યું, ‘કાકી, હવે તો એમનો ઈલાજ હું જ કરીશ. ગણેશ, હવે આપણે કોઈને મળવું નથી, ચાલ સીધાં ઘરે જઈએ.’

બંને એ વિદાય લીધી.

* * *

ઘરે ગયા પછી સરસ્વતીએ તેની સાસુનો સંવેદનશીલ કેસ કોઠાસૂઝથી હાથ ઉપર લેવાનું નક્કી કર્યું. સર્વ પ્રથમ તો તેણે ખૂબ જ સમજાવીને તેમને સ્નાન કરાવ્યું અને પછી તેમના માથામાં તેલ નાખીને માથું ઓળતાં તેણે સહજ વાત શરૂ કરી.

‘માડી, વાડીમાં ઘણાં શાકભાજી ઉતારવાનાં થયાં છે. પાંચેક દિવસથી આપણી રેંકડી પણ ફરી નથી. શાકભાજીનો ફાલ જ્થ્થાબંધ વેપારીને વેચીએ તો એ લોકો મફતના ભાવે માગે છે, જે આપણને પોષાય નહિ; માટે જો રજા આપો તો હું રેંકડી ફેરવવા જાઉં. ગણેશે અને મારા સસરાએ હા પાડી છે. બોલો, શું કહો છો?’

‘હું ક્યારનીય કહું છું કે મને ધંધે જવા દો, પણ કોઈ મારી વાત સાંભળતું નથી અને બસ બધાંય મને આરામ કરવાનું કહે છે. સાંભળ, તારે તો રેંકડી ફેરવવાની વાત સુદ્ધાં નથી કરવાની. મારે તો તને રાણીની જેમ રાખવાની છે. તું અમને તારી શહેરી ખાણું રાંધીને ખવડાવે એટલે અમારા માટે ઘણું થઈ ગયું.’

બાજુના ઓરડામાં બેઠેલા ગણેશ અને પરથી એક બીજાના સામે જોઈને સરસ્વતીની ‘લખુડી’ને પ્રેમથી પળોટવાની વાત સાંભળીને સંતોષનો ભાવ અનુભવી રહ્યા હતા.

‘ના, મા. તમે કેવાં સાવ લેવાઈ ગયાં છો! હું અને ગણેશ ગામમાં ગયાં હતાં. એ લોકો તમને ખૂબ યાદ કરે છે, હોં!’

‘એ તો યાદ કરે જ ને! આપણાં વાડીનાં તાજાં શાકભાજી આપણા સિવાય બીજું કોણ તેમને આપવાનું હતું!’

લખુડી થોડીક ચિત્તભ્રમ હોઈ તે પોતાના ધંધાના સુવર્ણકાળના સંદર્ભે જ બોલતી હતી. સામાન્ય રીતે મનોરોગીઓ ભૂતકાળને જ ખૂબ વાગોળતાં હોય છે અને સરસ્વતી આત્મસૂઝથી એ જ હકીકતને ધ્યાનમાં રાખીને બોલી હતી કે લોકો તેમને ખૂબ યાદ કરે છે!

સરસ્વતીએ હસતાં હસતાં લખુડીની આગલી વાતનો તંતુ પકડીને કહેવા માંડ્યું કે, ‘બા, તમે મને રાણીની જેમ રાખવા માગો છો; પણ આપણે તો સાવ સીધુંસાદું ઘર છે. હું તો તમે લોકો મહેલ ન બનાવી આપો ત્યાં સુધી રાણી નહિ બનું, હોં!’

લખુડી મલકી પડી અને બોલી, ‘તારી વાત ખરી, હોં! હાલ તો આપણા ખોરડાની રાણી હું છું અને જો ને તું દાસીની જેમ મારા માથામાં તેલ નાખે છે, મારું માથું ઓળે છે. જા, મહેલ બને પછી તું રાણી થજે અને હું મહારાણી થઈશ અને આપણાં બંનેનાં માથાં આપણી દાસીઓ ઓળશે!’

ગણેશ અને પરથી એકચિત્તે સાસુવહુની વાતચીત સાંભળી રહ્યા હતા. રાણીવાળી વાત સંભળીને બંને મલકી ઊઠ્યા.

‘તો બા, મને રેંકડી ફેરવવાની રજા આપો છો કે?’

‘હરગિજ નહિ, હું જીવું છું ત્યાંસુધી તો નહિ જ!’.

સરસ્વતીને વાત કાબૂ બહાર જતી લાગી, તોય તેણે કહેવા માંડ્યું, ‘તો બા, એમ કંઈ મહેલ ઘેર બેઠેબેઠે થોડો થશે. મહેનતમજૂરી કરીને કંઈક રળવું તો પડે ને!’

‘એટલે જ તો કહું છું કે મને ધંધા ઉપર જવા દો; અને સાંભળ, બીજી વાત કે તું મને રાજકુંવર ક્યારે આપશે?’

સરસ્વતી શરમાઈ ગઈ અને મલકતા મુખે બોલી, ‘એ તો ભગવાનના હાથની વાત છે. પણ બા, હું તો આપણા રાજકુંવરનો મહેલ મારી કમાણીમાંથી જ બનાવવા માગું છું. બોલો, ધંધા ઉપર જવાની રજા આપો છો કે નહિ, નહિ તો હું તો રિસાઈને પિયર જતી રહીશ. આમેય મારા ભણતરમાં પણ આવતું હતું કે લક્ષ્મી અને સરસ્વતી કદીય સાથે રહી શકે નહિ.!’ સરસ્વતીએ લાગ જોઈને દાણો ચાંપ્યો.

‘ના, ના, બેટા એવું ના કરીશ. તું તો મારી એકની એક વહુ છે. આપણે શા માટે છૂટાં પડીએ? આપણે બંને રાણી અને મહારાણી સાથે જ રેંકડી કાઢીએ તો?.’

‘પણ લોકો તો મને મેણાં મારશે ને કે જુઓ પેલી રાણી બિચારી મહારાણી પાસે  રેંકડી ખેંચાવે છે! હું તો લાજી મરું, મા!’

‘તો એમ કર, તું એકલી જા અને હું મહારાણી આપણું રસોડું સંભાળીશ!’

સરસ્વતીએ પોતાના હેતુ ઉપર કામિયાબ થયાનો સંતોષ અનુભવતાં કહ્યું, ‘ના, બા. હું તો ધંધો અને રસોડું બંને સંભાળીશ.’

’જા એમ કરજે, પણ હા, મને યાદ આવ્યું કે તું ભિખારીની જેમ ઘેરઘેર રેંકડી લઈને જતી નહિ. આપણે તો સારો માલ આપવાનો છે, એટલે લોકો ખેંચાઈને પણ આપણી રેંકડી ઉપર આવશે. મારી જેમ તારે મહેલ્લાના નાકે જ ઊભી રહીને સાદ પાડવાનો, હોં! પણ તું સાદ કેવી રીતે પાડીશ?’

સરસ્વતી લખુડીને આ જ વાત ઉપર લાવવા માગતી હતી. તેને લાગ્યું કે હવે લોઢું બરાબર ગરમ થઈ ગયું છે અને તેને ટીપી નાખવામાં જરાય વિલંબ નહિ ચાલે.

સરસ્વતીએ ઝડપથી જવાબ આપી દીધો, ‘મારો સાદ, વળી તમારી જેમ જ હશે ને!’

‘એટલે?’

‘એય…સરુડી આવી…ઈ…ઈ…’

‘હેં, સરુડી? ના, બિલકુલ નહિ; તારે રેંકડીએ જવાનું નથી. અલ્યા, બાજુમાં ગણેશિયો કે પરથીડો છો કે? અલ્યા, સાંભળો છો કે? આ જુઓ ને, સરુ કેવો સાદ પાડવાનું કહે છે? જે રાણી બનીને ‘સરસ્વતીજી’ તરીકે બોલાવાને હકદાર છે, તે પોતાની જાતે જ આમ સરુડી તરીકે તેને ઓળખાવે એ શું વ્યાજબી છે?’

સરસ્વતીને બાજી હાથમાંથી સરકતી લાગી તેમ છતાંય તેને સંભાળી લેતાં લાગણીસભર અવાજે કહ્યું કે ‘બા, એ તો રેંકડી ઉપર જે હોય તે નામનો જ સાદ પાડવો પડે ને! મારે તો આપણો મહેલ થાય પછી જ રાણી બનીને હિંચોળે હિંચવાનું છે ને! ‘સરસ્વતીજી’ કહેવડાવવા પહેલાં ‘સરુડી’ તો બનવું જ પડે ને! મારો નાનકો ભાઈ મને સરુડી કહીને બોલાવતો હતો, જે મને ખૂબ જ ગમતું. જો તે સરસ્વતી, સરુબહેન એવા નામે બોલાવે તો હું સાંભળતી જ નહિ ને! આપણાં વહાલાં હોય એ લોકો જ આપણને એવી રીતે બોલાવે!!’

લખુડી એકદમ રડી પડતાં ખૂબ જ વહાલથી બોલી, ‘જો બેટા, મેં તો લક્ષ્મી કે જે ફોટાઓમાં કમળના ફૂલ વચ્ચે જ ઊભેલાં દેખાય છે તે ફૂલને મારા જ હાથે મસળી નાખ્યું હતું અને ‘લક્ષ્મી’માંથી લખુડી બની ગઈ હતી, જેનો મને હજુય પસ્તાવો છે. તું ‘સરસ્વતી’ પણ એક દેવી સમાન છે અને તું એ નામને ‘સરુડી’ તરીકે બગાડી નાખે એના કરતાં મારું બગડેલું નામ જ આપણે કાયમ રાખીએ અને બધાં રાજીખુશીથી રજા આપો તો હું જીવું છું ત્યાં સુધી મારાં વહાલાં ઘરાકોને સાચવવા માગું છું. ઈશ્વરને ખાતર મારાં ભાડુંડાં એવાં મારાં ઘરાકોથી મને દૂર ન કરો.’

લખુડી ધૂસ્કે ધ્રૂસ્કે એવી રડવા માંડી કે બાજુના ઓરડામાંથી પરથી અને ગણેશ પણ આંસુંભરી આંખે ધસી આવ્યા. ગણેશે તો લખુડીને બાઝી પડીને કહી દીધું,’મા રડીશ નહિ. તું તારે ખુશીથી કાલે રેંકડી લઈને જજે. તારે ધંધાની નવેસરથી શરૂઆત કરવાની છે અને અમીનાકાકીથી જ તારી બોણી કરજે. એમના પૈસા તું લઈશ પણ નહિ.’

બીજા દિવસે ગામના મોટા મહેલ્લાના નાકેથી એ જ ઉલ્લાસ અને ઉમળકાભર્યો અવાજ રણક્યો, ‘એય…લખુડી આવી…ઈ…ઈ…!’

વલીભાઈ મુસા

(આ વાર્તા નર્મદ સાહિત્ય સભા, સૂરત દ્વારા સંચાલિત ‘કેતન મુનશી વાર્તા સ્પર્ધા –૧૦ : ૨૦૧૭’ના ઘોષિત પરિણામમાં ઈનામપાત્ર વાર્તાઓ ઉપરાંત પસંદગીપાત્ર જાહેર થયેલી વાર્તાઓ પૈકીની એક છે.)

* * *

પ્રતિભાવ :

(હળવી શૈલીમાં લખાયેલી શ્રી વલીભાઈ મુસાની વાર્તા ‘લખુડી’માં લખુડી ઊર્ફે લક્ષ્મી ગામમાં શાકભાજીની રેંકડી ફેરવે છે. એ ગ્રાહકોમાં પ્રિય છે, પરંતુ પુત્રવધૂ આવતાં એ ‘લખુડી’માંથી લક્ષ્મી બની જાય છે, ચીડિયાં કરે છે, ગુસ્સો કરે છે, ઝઘડા કરે છે. પરિણામે ધંધો ઠપ થઈ જાય છે. એ ધંધાને વળી પાછો પાટા પર લાવવા પુત્રવધૂ સરસ્વતી, પુત્ર ગણેશ અને પતિ પૃથ્વી પ્રયત્નો કરે છે, તેનું રસપ્રદ આલેખન છે.  વાર્તા દ્વારા શ્રમજીવીઓને પણ મહેલમાં રહેવાની એષણા હોય છે એ સ-રસ રીતે કહેવાયું છે. – સતીશ ડણાક, ‘જલારામદીપ’, જુલાઈ-૨૦૧૮)

Posted in ટૂંકી વાર્તા | Tagged , , | 1 Comment

મિ. લાલજી માયાળુ

અમારો બેઉ મિત્રોનો સાંજનો નિત્યક્રમ હતો કે પોસ્ટઓફિસે જઈને અમારી ટપાલ હોય તો રૂબરૂ મેળવી લઈને પછી હાઈવે તરફ વોકીંગ માટે જવું. એ દિવસે અમારા પહોંચવા પહેલાં પોસ્ટમેન નીકળી ગયેલો હતો. અઠવાડિયા પહેલાં બદલી પામીને આવેલા નવીન પોસ્ટમાસ્ટરે અમને પ્રથમ નજરે વેલ એજ્યુકેટેડ સમજીને અને કદાચ નવીન પરિચય મેળવવાના આશયે ઓફિસની અંદર બોલાવ્યા અને અમારી સાથે અંગ્રેજીમાં વાત કરવાનું શરૂ કર્યું.

‘વેલકમ ફ્રેન્ડઝ, આઈ એમ લાલજી પટેલ, યોર ન્યુ પોસ્ટમાસ્ટર. ફર્સ્ટ ઓલ્ડ મેન ગોએડ એન્ડ આઈ ન્યુ કમેડ.’

અમેરિકાથી એકાદ માસ માટે વતનમાં આવેલા મારા મિત્ર જેફે મારી સામે જોઈને સ્મિત કર્યું. હું સમજી ગયો કે ‘ફર્સ્ટ ઓલ્ડ મેન ગોએડ એન્ડ આઈ ન્યુ કમેડ.’ શબ્દોએ જ એમને સ્મિત કરાવ્યું છે. તેમણે પ્રત્યુત્તર વાળતાં કહ્યું, ‘થેન્ક યુ વેરી મચ, મિ. પટેલ. વી આર વેરી ગ્લેડ ટુ સી યુ. હાઉ ઈઝ યોર એક્સપિરિયન્સ અબાઉટ અવર વિલેજ?’

“નાઈસ, બટ હીયર પીપલ સ્પીકીંગ ગુજરાતી સાવ દેશી! લાસ્ટ ડે વન મેન કમેડ એન્ડ આસ્કેડ મી ઈન ગુજરાતી, ‘ચ્યમ સો?’”

મેં કહ્યું ‘નાઈ…સ.’

એણે કહ્યું, ‘અમારા ગોંમમાં નાઈ સ. વાળ કાપવાના દસ રૂપિયા અનં ડાઢી સોલવાના બે રૂપિયા લી સ. બોલો સાહેબો, ધીસ ઈઝ માય ફર્સ્ટ તમે પૂછ્યું એ!’

અમે હસી પડ્યા.

થોડીવાર પછી મિ. જેફે ગંભીર મુદ્રાએ લાલજીને કહ્યું, ‘મિ. લાલજી, યોર લીપ, આઈ મીન, યોર હોઠ, સમ બ્લ્ડ લાઈક!’

લાલજીએ પોતાના હોઠો ઉપર આંગળી ફેરવીને તેનું નિરીક્ષણ કરીને પછી કહ્યું, ‘નો સર, આઈ એમ નો બ્લડ પ્રોબ્લેમ ઈન માય ટીથ!’

‘હું લાલ નહિ, પણ સફેદ મતલબ કે ગોરા લોહીની વાત કરું છું. જુઓ અંગ્રેજો ગોરા, તેમની ભાષા અંગ્રેજી પણ ગોરી અને એ ભાષાનું લોહી પણ ગોરું જ હોય ને ! ભલા માણસ, તમે ગોએડ, કમેડ અને આસ્કેડ જેવું બોલીને તમારી ધારદાર જીભ વડે અંગ્રેજીને ઈજા પહોંચાડો તો એને ગોરું નહિ તો કેવું લોહી આવે? વળી ઉપરથી પાછા પેલા ‘નાઈ…સ’વાળાની ઠેકડી ઉડાડો છો!’

મિ. લાલજી ખડખડાટ હસી લીધા પછી બોલ્યા, ‘યુ આર વેરી ચેપ્લિન મેન, આઈ મીન ગમ્મતી. આઈ એમ મેકીંગ પ્રેક્ટિસ સ્પીકીંગ ઈંગ્લીશ. ઈટ ઈઝ કંઈક ‘પ્રેક્ટીસ… પ્રેક્ટીસ…’ જેવું મારું બેટું યાદ નહિ આવે!

મેં તેમને યાદ અપાવ્યું ‘પ્રેક્ટીસ મેક્સ એ મેન પરફેક્ટ.’ અને તેમણે જવાબ આપ્યો ‘એક્ઝેટલી, બસ એ જ.’

મિ. જેફે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં લાલજીને કહી દીધું કે ‘તમે પિજિયન ઈંગ્લીશ એટલે કે કબૂતરના ઘૂઘવાટા જેવું ઈંગ્લીશ બોલો છો, જે મને સમજવું ભારે પડે છે. હું અહીં રહું ત્યાં સુધી ગુજરાતીમાં વાત કરવાની આપની તૈયારી હોય તો બરાબર છે, નહિ તો બાય, બાય. મારે અમેરિકામાં ઈંગ્લીશ બોલવું પડે એટલે દેશમાં મને એટલી ગુજરાતીની પ્રેક્ટિસ થાય ને, ભલા માણસ!’

મિ. જેફે ઊભા થવાની ચેષ્ટાકરી, ત્યાં મિ. લાલજીએ ‘સોરી, સર.’ કહીને બેસી જવા વિનંતી કરી.

મિ. જેફે ‘સોરી, સર’ પણ નહિ ચાલે,’ એમ કહ્યું ત્યારે લાલજીએ, ‘ દિલગીર, સાહેબ’ કહીને વળી કહ્યું, ‘પણ ભૂલચૂક લેવીદેવી હોં કે સાહેબ!’

મિ. લાલજી સાથેની આ અમારી પહેલી મુલાકાત હતી.

* * *

બીજા દિવસે સાંજે અમે પોસ્ટઓફિસે પહોંચ્યા. મિ. લાલજીએ અમને આવકારતાં અફસોસ વ્યક્ત કર્યો કે ગઈ કાલે તેઓ અમારી કોઈ સરભરા કરી શક્યા ન હતા. પછી તો આદત પ્રમાણે બોલ્યા, ’ફેમેલી કમીંગ, સોરી સાહેબ; અઠવાડિયા પછી મારા ઘેરથી આવશે. હોટલમાંથી ચા મંગાવું? અહીં મેડા ઉપર જ રહેવાનું છે, એ સારું છે; ઘેરના ઘેર, નહિ?’

મેં મિ. લાલજીને જણાવ્યું, ‘આપણે ગઈકાલે ગાડી અવળા પાટે ચઢી ગઈ હતી. તમારો અમારા ગામનો પહેલામાં પહેલો અનુભવ કેવો રહ્યો હતો? જો જો પાછા…પેલું પિજિયન નહિ હોં કે!’

‘હવ, સાહેબો વારેઘડીયે ઈયાદ નીં અપાવવુ પડે. પ્યોર મેંહોણી બોલીમાં બોલોય’

’અમને તમારી મેંહોણી બોલી સમજવી ભારે નહિ પડે ને !’

‘ગત્તુંય નૈ. તમારી ધોંણધારી અને અમારી મેંહોણીમાં ઝાઝો ફરક નૈં, હું હમજ્યા!’

‘પાછો મારો મૂળ સવાલ વિસારે ન પડે!’

‘તમારો સવાલ મનં ઈયાદ સે જ. પે’લા દાડે હું હાઈવેના બસ સ્ટેન્ડે ઊતર્યો, તાણં એક મોંણહ એર ઓપન જાજરૂએ જાતો’તો. મીં ઈનં પોસ્ટ ઓફિસનો રસ્તો પુસ્યો; તો બાપડો કે’ કે શાબ મું ખડચે પસ જોય, લ્યો તમનં મૂકી જઉં. મનં તો ઈ બચ્યારો બૌ માયાળુ લાજ્યો! બોલો, હઘવાનું પડતું મેલીનં મનં મૂકવા આવવાનું કે’તો તો! મનં આંયકણે અઠવાડિયું થ્યું. ગોંમનાં બધાં મોંણહ મનં તો બૌ માયાળુ લાજ્યાં! તમનં હારુ લગાડવા નથ કે’તો હોં શાયેબો, પણ તમે બેઉય માયાળુ સો.’

અમે બેઉ ‘ખડચે’ શબ્દ સાભળીને હસી પડ્યા.

પછી તો મારે કહેવું પડ્યું, ‘જુઓ મિ. લાલજી, તમે ચોખ્ખું ગુજરાતી જ બોલો; નહિ તો આ જેફ સાહેબનું ગુજરાતી કશા કામનું નહિ રહે!’

‘મારું બેટું, મારે તો બેય પાનું દખ! અંગ્રેજી બોલું તો ક્યો કે ‘નાહિ’, મેંહોણી ગુજરાતી બોલું તો પણ ક્યો કે ‘નાહિ’. તમારી ધોંણધારી તો મનં નોં આવડે. ચાલો, આપણે ભણ્યા હતા એ ગુજરાતીમાં જ બોલું; પણ સાહેબ એક વિનંતી કે ક્યાંક ક્યાંક મારું અંગ્રેજી બોલાઈ જાય તો માફ કરજો.’

‘એ તો માફ કરેલું જ છે. હમણાં તમે એર ઓપન જાજરૂ બોલ્યા તો અમે કાંઈ વાંધો લીધો? લ્યો જાજરૂ માટે તમને મફત ‘ટોયલેટ’ શબ્દ આપીએ છીએ. તમારે બીજે ક્યાંક બોલવા કામ લાગશે, નહિ તો વહેલી સવારે તો કામ લાગશે જ!’ મિ. જેફે વ્યંગમાં કહ્યું.

‘ભૂલચૂક માફ, પણ ખરેખર તમે ચેપ્લિન છો; હોં સાહેબ! આઈ મીન ગમ્મતી’

મિ. જેફે મને ઉદ્દેશીને કહ્યું, ’મિ. વિલિયમ, આ લાલજી મને બીજીવાર ચેપ્લિન કહી ગયા!’

‘લ્યો, આજે બીજા દિવસે જાણ્યું કે આ સાહેબનું નામ ‘વિલિયમ’ છે. તમારાં બેઉનાં નામો અંગ્રેજી છે અને મને અંગ્રેજી બોલવા નથી દેતા, એ કેવું? ઊલટી તમારી સાથે અંગ્રેજી બોલવામાં મારે કેટલી બધી પ્રેક્ટિસ થાય! બાકી ગામડિયાઓ હારે તો અંગ્રેજી ન જ બોલાય ને!’

મિ. જેફ ‘લ્યો, આવજો ત્યારે’ કહીને ઊભા થયા, ત્યારે મિ. લાલજીએ ‘સોરી’ કહીને એમને બેસી જવા કહ્યું.

પછી તો અમે દુનિયાભરની વાતોએ વળગ્યા. જોતજોતામાં એક કલાક પસાર થઈ ગયો. તે દિવસે અમારું વોકીંગ કરવાનું પણ મુલતવી રહ્યું,

* * *

આજે લાલજી સાથેની અમારી ત્રીજી અને કદાચ…કદાચ આખરી મુલાકાત હતી. સામાન્ય રીતે કોઈપણ માણસનો મિજાજ હંમેશાં એકસરખો રહે નહિ અને તે ન્યાયે મિ. લાલજી આજે એકદમ બદલાયેલા લાગ્યા. તેમણે વિઝિટર્સ વિન્ડોમાંથી અમને જોયા તો ખરા, પણ  તરત જ નજર ફેરવી લીધી અને પોતાના કામમાં લાગી ગયા. અમે તેમના આ વર્તનને સહજ લઈને ઓફિસમાં દાખલ થઈ ગયા અને અમારી રોજિંદી બેઠકમાં ગોઠવાઈ ગયા. પાંચેક મિનિટની ચૂપકીદી પછી મારાથી ન રહેવાયું અને પૂછી બેઠો, ‘મિ. લાલજી, આજે કંઈ વધારે કામ છે કે પછી અમારાથી નારાજ છો? અમને આવકાર્યા પણ નહિ!’’

‘જે સમજવું હોય તે સમજી શકો છો, પણ આજે મારો મુડ નથી.’ તેમણે ગમગીન અવાજે જવાબ વાળ્યો.

મિ. જેફે પણ મિ. લાલજીને મુડમાં લાવવા પોતાનું મૌન તોડતાં અંગ્રેજીમાં કહ્યું,”ધેર ઈઝ એ સ્વિડીશ પ્રોવર્બ: ‘શેર્ડ જોય ઈઝ ડબલ જોય, શેર્ડ સોરો ઈઝ હાફ સોરો’; મતલબ કે ‘સુખ વહેંચવાથી સુખ બેવડાય અને દુ:ખ વહેંચવાથી દુ:ખ અર્ધું થાય.’”

‘આજે મારો અંગ્રેજી બોલવાનો પણ મુડ નથી. હું આપ બેઉને માનસન્માન આપું છું, પણ મેં નહોતું ધાર્યું કે આપ ચીભડાના ચોરને ફાંસીની સજા કરાવશો.’

મિ. લાલજીના આ વિધાનથી હું આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયો અને મિ. જેફના ચહેરા ઉપરથી લાગ્યું કે તેઓ પણ હેરત પામી ગયા હતા.

મેં કહ્યું, ‘ભલા માણસ, વાતનો કંઈ ફોડ પાડશો કે પછી અમને મૂંઝવણમાં જ રાખશો? અમે ભલા તમને ફાંસીની સજા કરાવનારા કોણ?’

‘મારા પોસ્ટમેને મને બધું જ કહી દીધું છે. પરમ દિવસે શનિવારે સાંજે પાંચ વાગ્યાના બદલે મારે વતનમાં થોડું કામ હોઈ હું ત્રણ વાગ્યે જતો રહ્યો હતો અને તમે આમારી હેડઓફિસમાં ફરિયાદ કરીને મારી બદલી પણ કરાવી દીધી.’

‘અરે, એ તો અમે મળવા આવ્યા અને તમે હતા નહિ; એટલે પોસ્ટમેનને મજાકમાં કહ્યું હતું.’

‘સાહેબો, વાત ઉડાડી મૂકો નહિ. આજની તારીખનો જ બદલીનો ઓર્ડર છે અને મને આજની ટપાલમાં જ મળ્યો છે. વળી હેડ ક્લાર્કનો ફોન પણ આવી ગયો અને કહી દીધું કે ટ્રાન્ઝીટ લિવ એન્કેશ કરાવી દેજો અને કાલે જ અહીં બદલીના સ્થળે હાજર થઈ જશો. તેઓ ચાર્જ લેવા એક ક્લાર્કને ટેમ્પરરી મોકલે છે.’ આટલું બોલતાં જ તેમની આંખોમાં આંસુ તગતગવા માંડ્યાં.

‘મિ. લાલજી, આ તો કાગનું ઊડવું અને ડાળનું તૂટવા જેવું થયું લાગે છે. મિ. જેફે તો પોસ્ટમેનેને માત્ર મજાકમાં કહ્યું હતું કે તારા સાહેબ બે કલાક વહેલા જતા રહ્યા છે એ ફરજચૂક કહેવાય. અમારા અમેરિકામાં આવું હરગિજ ચાલે નહિ. અમારે કમ્પલેઈન્ટ કરવી પડશે.’

‘હવે સાહેબો, વાત ફેરવી તોળો નહિ. મેં હેડ ક્લાર્ક સાહેબને કારણ પૂછ્યું હતું તો તેમણે કમ્પલેઈન્ટ મળ્યાનું જણાવ્યું હતું.’

‘બીજા કોઈની અગાઉની કમ્પલેઈન્ટ હશે. મિ. લાલજી, અમારા ઉપર વિશ્વાસ રાખો. અમારી કમ્પલેઈન્ટ ઉપર આટલી જલ્દી તમારી બદલી થાય ખરી?’

‘કેમ નહિ? તમે શનિવારે ફોન કર્યો હોય અને આજે જ ઓર્ડર લખાઈને આજે જ રવાના થઈ શકે. અમારી હેડઓફિસ દસ કિલોમીટર જ તો દૂર છે ને! વળી આપ સાહેબોનું વર્ચસ્વ જેવું તેવું થોડું હશે!’

‘અમારી જેમ તમારા હેડક્લાર્કે પણ તમારી મજાક કરી હોવાનું બની શકે ને! ફોન જોડીને ખાત્રી કરી લો અથવા સ્પીકર ઓન કરીને મને ફોન જોડી આપો તો હું પૂછી લઉં. ભલા માણસ, એકાદ માસ માટે હું ઇન્ડિયા હોઉં અને કોઈનું અહિત શા માટે કરું?’ મિ. જેફે કહ્યું.

‘તમે નહિ તો આ વિલિયમ સાહેબે એ પરાક્ર્મ કર્યું હોય!’

દડો મારી કોટમાં આવી ગયો હતો. હવે મિ. લાલજી આગળ મારે જ મારો બચાવ કરવાનો હતો. મેં કહ્યું, ‘જુઓ લાલજી સાહેબ, હાથ કંગનકો આરસી કયા? ફોન જોડી આપો એટલે વાત થાય ટૂંકી!’

‘મારો ડિપાર્ટમેન્ટનો ફોન અંગત કામે ન વાપરી શકાય. આપના મોબાઈલથી હું અમારા દવે સાહેબનો મોબાઈલ નંબર આપું અને સ્પીકર ઓન થકી તમે જ વાત કરી લો. હું પૂછું તો મારા સામે શિસ્તભંગનાં પગલાં લેવાય. અમારું સેન્ટ્રલ ગવર્મેન્ટનું ડિપાર્ટમેન્ટ કહેવાય. અમારે ઉપરીના ઓર્ડરને માન આપવું જ પડે, સમજ્યા ? નો અપીલ ફપીલ.’

મેં ફોન જોડ્યો અને વાત શરૂ કરી.

‘હેલો, મિ. દવે સાહેબ?’

‘જી, આપ કોણ?’

‘હું કાણોદર ગામનો જાગૃત નાગરિક બોલું છું. હમણાં જ મારા જાણવામાં આવ્યું છે કે અઠવાડિયા પહેલાં જ બદલી પામીને આવેલા અમારા ગામના પોસ્ટમાસ્ટર શ્રી લાલજીભાઈ પટેલની બદલી થઈ છે. તેઓશ્રી ખૂબ જ માયાળુ છે અને ગામલોકોને તેમના કામકાજ અને સહકારની ભાવનાથી પૂર્ણ સંતોષ છે. હું ગ્રામજનો વતી વિનંતી કરું છું કે આપ એમની બદલી મોકુફ રાખો તો આપની ખૂબ જ મહેરબાની.’

સામેથી જવાબ મળ્યો,‘પહેલાં તો આપની પાસેથી જાણવા માગું છું કે આપ મિ. પટેલના કહેવાથી ભલામણ કરતા હોવ તો તેમના માટે એ શિસ્તભંગ કહેવાય.’

‘ના સાહેબ, એવી કોઈ વાત નથી. મારા એક મિત્ર અમેરિકાથી એકાદ માસ માટે ઇન્ડિયા આવ્યા છે. અમે દરરોજ સાંજે અમારી ટપાલની તપાસ માટે રૂબરૂ આવતા હોઈએ છીએ. એમણે સહજ રીતે અમને જાણ કરી કે આજે તેમની નોકરીનો છેલ્લો દિવસ છે. અમે તેમના જેવા કર્તવ્યનિષ્ઠ માણસને ગુમાવવા ન માગતા હોઈ તેમની પાસેથી ખૂબ જ આગ્રહ કરીને આપનો મોબાઈલ નંબર મેળવ્યો છે. આપની પાસેથી અમારે જાણવું છે કે અમારા ગામના કોઈ વિઘ્નસંતોષી ઈસમે તેમના વિષે કોઈ કમ્પલેઈન્ટ તો નથી કરી ને?’

‘એવી કોઈ કમ્પલેઈન્ટ અમને નથી મળી. વળી અમારા એ માણસને અમારું ડિપાર્ટમેન્ટ માનની નજરે જુએ છે. તદુપરાંત એકાદ અઠવાડિયાની તેમની તમારા ત્યાંની નોકરીમાં એમ બનવાનો સંભવ પણ નથી કે કોઈને તેમની સાથે કોઈ વાંધો પડ્યો હોય! બાય ધ વે, કહું તો મેં તેમને ગમ્મતમાં ફોન ઉપર જણાવ્યું હતું કે તેમના વિરુદ્ધની કમ્પલેઈન્ટ મળી છે. તેઓ બદલીનું કારણ જાણવા માગતા હતા અને અમે નિયમાનુસાર કારણ આપી શકીએ નહિ એટલે મેં હળવી મજાક કરી લીધી હતી.’

‘પણ સાહેબ આવા નિષ્ઠાવાળા કર્મચારીને એવી મજાક ભારે ન પડી જાય!’

‘તમે પોસ્ટઓફિસેથી બોલતા હોવ તો ફોન તેમને આપો. હું મારી એ હરકત બદલ દિલગીરી વ્યક્ત કરી લઉં.’

‘ના જી, હું બહારથી બોલું છું. હવે આપને વાંધો ન હોય તો આપ તેમની બદલીનું કારણ જણાવી શકશો?’

‘ના, એ શક્ય નહિ બને; પણ હા, એક અપવાદ તરીકે અને તેમના સંતોષ માટે તેમને હું હમણાં જ લેન્ડલાઈન ફોન દ્વારા કારણ જણાવી દઉં છું અને સાથે સાથે મારી દિલગીરી પણ જણાવી દઈશ. અમે ગર્વ લઈએ છીએ કે મિ. પટેલે એક જ અઠવાડિયામાં સારી લોકચાહના મેળવી લીધી છે. હું આપનું નામ જાણી શકું છું?’

‘હું મારા નીક નેઈમ ‘વિલિયમ’થી ઓળખાઉં છું.’

‘વિલિયમ સર, આપનો ખૂબ ખૂબ આભાર. આપ લોકોએ અમારા મિ. પટેલની સાચી કદર કરી જાણી છે. હવે હું ફોન પૂરો કરું?’

અમારી વાતચીત દરમિયાન મિ. પટેલે અગાઉથી લેન્ડલાઈન ફોન સ્પીકર ઓન કરી દીધો કે જેથી એ બંનેની વાતચીત અમે પણ સાંભળી શકીએ.

થોડીક જ વારમાં ફોન રણક્યો. મિ. દવે અને મિ. પટેલ વચ્ચે આ પ્રમાણે વાતચીત થઈ :

‘મિ. પટેલ, આઈ એમ સોરી. મેં તો તમારી વિરુદ્ધ કમ્પલેઈન્ટ હોવાની માત્ર મજાક કરીને તમારી બદલીનું કારણ જાણવાની વાતને ઉડાડી દીધી હતી. તમારા સંતોષ માટે હું આપણા ડિપાર્ટમેન્ટની આચારસંહિતાનો ભંગ કરીને જણાવું છું કે તમારી એક જ અઠવાડિયા માટેની કામચલાઉ અને તાકીદના ધોરણની બદલી પાલનપુરની હાઈવે બ્રાન્ચના પોસ્ટમાસ્ટર તરીકે થઈ છે. વળી પાછા અઠવાડિયા પછી તમને કાણોદર જ પાછા મોકલી દેવાના છે. તમારી નિષ્ઠાપૂર્ણ નોકરીની કદર રૂપે ડિપાર્ટમેન્ટે તમારાં બાળકોને સારામાં સારું શિક્ષણ મળી રહે તે માટે તમારી માગણીથી તમને કાણોદર બદલવામાં આવ્યા અને આમ એક જ અઠવાડિયામાં તમને ઉપાડી લેવાય ખરા? અહીંની હાઈવે બ્રાન્ચના પોસ્ટમાસ્ટરને હાર્ટએટેક આવ્યો હોઈ તમને કામચલાઉ બદલી આપવામાં આવી છે. કાણોદરની બ્રાન્ચની કક્ષા એવી છે કે ત્યાં કોઈ અનુભવી ક્લાર્કને પણ કામગીરી સોંપી શકાય, જ્યારે હાઈવે બ્રાન્ચમાં તો પોસ્ટમાસ્ટર જ જોઈએ ને! તમે નિશ્ચિંતપણે તમારા કુટુંબને કાણોદર બોલાવી શકો છો અને બાળકોને ત્યાં શાળાપ્રવેશ પણ અપાવી શકો છો. મારી વાતથી તમને સંતોષ થયો ખરો?’

મિ. લાલજી ગળગળા અવાજે માત્ર એટલું જ બોલી શક્યા, ‘દવે સાહેબ, હું વધારે તો શું કહું; પણ મારી આજસુધીની નોકરી સાર્થક પુરવાર થઈ. આપ અધિકારી સાહેબોએ મારી જે કદર કરી છે, તે મારા માટે રાષ્ટ્રપતિના ચંદ્રકથી પણ ખૂબ જ અધિક છે. આપનો ખૂબ ખૂબ આભાર. હવે હું ફોન મૂકું?’

ફોન પૂરો થતાંની સાથે જ મિ. લાલજી પટેલ ખુરશીમાંથી સફાળા ઊભા થઈને અમને ભેટી પડતાં રડમસ અવાજે બોલી ઊઠ્યા, ‘મિ. જેફ સાહેબ, મારા ફરી કાણોદર આવ્યા પછી પણ આપ પંદરેક દિવસ રોકાવાના છો. આપને જે સજા કરવી હોય તે કરજો, પરંતુ હું આપની સાથે મારી ઠોકંઠોક અંગ્રેજી ભાષામાંજ વાત કરીશ. મિ. વિલિયમ સર, આપ તો અહીં ખાતે જ છો. આપ પણ મારી પાસે નિયમિત આવતા જતા રહીને મારા અંગ્રેજી બોલવાના અભરખાને પૂરો કરતા રહેશો.’

‘મિ. લાલજી, આપણા વિયોગ વચ્ચેનું અઠવાડિયું મને તો એક યુગ જેટલું લાંબું લાગશે. હવે અમારા સંતોષ ખાતર અબ ઈંગ્લીશમેં કુછ હો જાય.’ મિ. જેફે મિ. લાલજીને મુડમાં લાવવા કહ્યું.

‘વ્હાય નોટ. આઈ સેટીસફાય વેરી મચ. યુ મેન વેરી વેરી માયાળુ. યુ નોટ નો, પણ પ્યુપીલ નો મી એઝ મિ. લાલજી માયાળુ. આઈ સ્પીકીંગ ‘માયાળુ’ વારંવાર ઈન માય ટોકીંગ. સો પ્યુપીલ નો મી એઝ લાલજી માયાળુ. વોટ ઈઝ ટેકીંગ વિથ અસ આફ્ટર ડાઈંગ, હેં? ઓન્લી માયાળુપણું, વોટ અધર? વ્હેન વી બર્થ, કમ વિથ બંધ મુઠ્ઠી; એન્ડ ગો વિથ ખુલ્લા હેન્ડ! વ્હેન ડાઈંગ વી હેવ નો પોકેટ ઈન અવર કફન કે કોટિયું!’

‘મિ. લાલજી, તમારા માટે વધારે તો શું કહેવું; માત્ર એટલું જ કહીશ કે તમે સાચે જ અબ્દુલ્લાહ છો. જો જો પાછા તમે ‘અબ્દુલ્લાહ’ને અવળા અર્થમાં ન લેતા. અબ્દ એટલે બંદો કે ભક્ત અને અલ્લાહ એટલે ઈશ્વર કે ભગવાન. અબ્દુલ્લાહ અને ભગવાનદાસના અર્થો એક સરખા જ છે, સમજાયું? વળી તમે ‘માયાળુ’ શબ્દ વારંવાર બોલો છો, તેને ઉર્દૂમાં તકિયા કલામ કહેવાય. હવે તમને ખોટું ન લાગે તો હાલ પૂરતા તમારા બે જ શબ્દો સુધરાવું કે તમારે પ્યુપીલના બદલે પીપલ અને માયાળુના બદલે કાઈન્ડ બોલવું જોઈએ. આમ છતાંય અંગ્રેજી બોલવાના તમારા ડેરીંગને કોટિ કોટિ ધન્યવાદ આપું છું. ચાલો, તો આપણે છૂટા પડીશું?’ મિ. જેફે અમારી બેઠકની પૂર્ણાહુતિ કરતાં કહ્યું.

છેલ્લે મિ. લાલજી પટેલ ઉવાચ :”યેસ, એક્ઝેટલી. બટ વિઝિટ નેક્સટ વીક ચોક્કસ. બાય બાય. એન્ડ મુખ્ય વાત તો કહેવાની રહી ગઈ, મારું બેટું! આઈ સોરી ફોર માય મિસ્ટેક. યુ આર ખરેખર કાઈન્ડ. અને પેલું તકિયાવાળું શું? મારું બેટું યાદ રાખવા જેવું છે, હોં? હવે મને ખબર પડી કે લોકો મને ‘મિ. લાલજી માયાળુ’ કેમ કહે છે?”

મેં યાદ અપાવ્યું, ‘તકિયા કલામ.’

– વલીભાઈ મુસા

(તા.૧૩-૦૬-૨૦૧૭)

 

Posted in ટૂંકી વાર્તા, MB, PL, SM | Tagged , , , , , , | Leave a comment

ખરે જ, હદ કરી નાખી!

કરસનદા ભીંતને અઢેલીને ઉભડક પગ વચ્ચે આંગળાં ભિડાવેલા હાથ રાખીને ફર્શ ઉપર નજર ખોડીને શૂન્યમનસ્ક બેઠા હતા. તેમની બન્ને બાજુએ દીકરાઓ અને ઓરડાના ખૂણે વહુવારુ અને સાવ નિકટનાં સગાં શ્વેત વસ્ત્રે બેઠાં હતાં. છત ઉપર ફરતા પંખાના હળવા અવાજ સિવાય નીરવ શાંતિ હતી. સ્મશાનેથી ઘરે પાછા ફર્યા પછી ત્રાહિતોએ ખરખરો કરીને વિદાય લઈ લીધી હતી. વાતાવરણ બોઝિલ હતું. હમણાં જ ગંગામાને અગ્નિદાહ આપીને ત્રણેય દીકરાઓ પાછા ફર્યા હતા. કરસનદાએ સ્મશાને જવાનું ટાળ્યું હતુ અને સૌએ એમની વાતને સ્વીકારી પણ લીધી હતી. બધાંને ખબર હતી કે કરસનદા ગંગામાનો દેહ ભડભડ બળતો જીરવી નહિ શકે. ઘરમાં અને આખાય ગામમાં ગંગામા અને કરસનદાનો પરસ્પરનો સ્નેહ પ્રચલિત હતો. આ ઉંમરે તો સ્નેહ શબ્દ જ યથાર્થ ગણાય, પરંતુ જુવાનીમાં તો સૌ તેમને લૈલામજનૂની જોડી તરીકે જ ઓળખતાં હતાં.

નાનો દીકરો બાજુના ઓરડામાંથી આવીને સામે જ બેસતાં કરસનદાના ઢીંચણ ઉપર હાથ મૂકીને સહેજ હલાવતાં રડમસ અવાજે એટલું જ બોલી શક્યો, ‘બાપુજી…’.

કરસનદા ખામોશ જ રહ્યા. થોડીકવાર વાતવરણ એમ જ રહ્યું. સ્ત્રીવૃંદ અશ્રુભરી આંખે પ્રતીક્ષા કરી રહ્યું હતું કે કરસનદા કંઈક બોલે. જમણીપાએ બેઠેલા વચેટ દીકરાએ સહેજ ફરીને કરસનદાના ખભે હાથ મૂકીને કહ્યું, ‘બાપા, કંઈક તો બોલો.’

કરસનદાએ મૌન તોડતાં કહ્યું,’શું બોલું? ખૂબ જ ખોટું થયું!’

મોટા દીકરાએ જવાબ વાળ્યો, ‘આપ તો સત્સંગી જીવ છો. ‘જે જાયું તે જાય’ને સમજવાવાળા છો. બાનો આઘાત તો ઘરમાં બધાંયને, અરે, ગામ આખાયને લાગ્યો છે. એ પરોપકારી આત્મા શેં ભુલાશે!’

સ્રીવર્ગમાંથી ફોઈનો ગમગીન અવાજ આવ્યો, ‘કરસન, મારા વીરા, હળવો થઈ જા. બહાર મોકલી દીધેલાં છોકરાંને બોલાવીએ. તારે એમને સંભાળવાં પડશે અને તું જ આમ ઢીલો પડી જાય એ ચાલે ખરું?’

કરસનદાએ કહ્યું, ‘બહેના, હું થોડોક અસ્વસ્થ તો થઈ ગયો હતો, પણ હવે ઠીક છું. મારો કહેવાનો મતલબ હતો કે હું તારી ભાભીની અંતિમ ક્રિયામાં હાજર ન રહ્યો એ ખૂબ જ ખોટું થયું. ખેર, જે થયું તે થયું. છોકરાંને બોલાવી લો.’

છોકરાં આવ્યાં. કરસનદાસને બાઝી પડ્યાં. હીબકે હીબકે રડતાં છોકરાંને જોઈને વળી પાછાં સૌ રડવા માંડ્યાં. બાળકોની માતાઓથી તો પોક મુકાઈ ગઈ. હૃદયદાવક વાતાવરણ બની રહ્યું. કરસનદાએ છોકરાંને સંભાળી લીધાં. નાનકાને તો ખોળામાં લઈ લીધો.

સૌ મોકળા મને રડ્યાં. સૌ જંપ્યાં.

* * *

સમય સમયનું કામ કરતો હોય છે. કરસનદાએ ગંગાડોશીના વિયોગને અંતરમાં ધરબી દીધો હતો. ધીકતી કરિયાણાની દુકાન સંભાળતા વચેટ દીકરાએ અને બહોળી ખેતી સંભળતા મોટાએ બાપુજીની મરજી જાણીને ગામમાં જુદી કન્યાશાળા માટે ‘ગંગામા સરસ્વતી કન્યા વિદ્યામંદિર’ નામાભિધાને માતબર દાન આપ્યું હતું. હળીમળીને રહેતું સંયુક્ત કુટુંબ ગામમાં અને આજુબાજુના પંથકમાં સંપની મિસાલ હતું. કોલેજનો અભ્યાસ પૂરો થતાં નાના દીકરાને પરણાવી દીધો હતો. હવે તે સીધી ભરતીથી ક્લાસ વન અધિકારીની નોકરી માટેની સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષા માટેની તૈયારી કરતો હતો. કોઈક વાર જરૂર પડ્યે તે દુકાને અને ખેતરે જતો હતો. કરસનદા તો છેલ્લાં દસેક વર્ષથી નિવૃત્ત જીવન ગાળતા હતા. તેઓ નિરાંત સંપ્રદાયમાં જોડાયા હતા અને તેમના સમભાવી મિત્રો સાથે સત્સંગના મેળાવડાઓમાં અને ભજનના કાર્યક્ર્મોમાં ગામતરે પણ જતા હતા.

એક દિવસની આ વાત છે. સાંજના ચારેક વાગ્યાનો સમય હતો. મોટી વહુઓ બહાર ગઈ હતી. ઘરમાં નાની વહુ અને પોતે જ હતા. નાની વ્યવહારકુશળતામાં મોટી વહુઓના સહવાસે પળોટાતી જતી હતી. મોટીઓએ તો પ્રાથમિક શિક્ષણ જ મેળવ્યું હતું, પણ નાની હાયર એસ.એસ.સી.પાસ હતી. હજુ તેનામાં જોઈએ તેવી પરિપક્વતા આવી ન હતી. જેઠાણીઓ કરતાં વધારે ભણી હોવાનો થોડોક ગર્વ હોય તેવું કરસનદાને દેખાઈ આવતું હતું. ગંગામા હયાત હોત તો એ જલ્દી તૈયાર થઈ જાત, પણ જેઠાણીઓ એક મર્યાદાથી વિશેષ સલાહસૂચનો આપી શકતી ન હતી. કરસનદાએ મનોમન વિચારી લીધું કે હવે નાનીને કેળવવાની જવાબદારી તેમની પોતાની છે અને તેમણે પહેલો પાઠ ભણાવવા માટેનો પ્રારંભ કર્યો.

‘રમીલા, બહાર વરસાદ જામ્યો છે અને અને આજે મારી ગરમાગરમ કંઈક ખાવાની તીવ્ર ઇચ્છા થઈ છે. ઘરમાં ચણાનો લોટ તો હશે, થોડાંક લીલાં મરચાં જરા તેલમાં ડુબાડી દે ને!’

‘સીધું કહી શકાય નહિ કે મરચાનાં ભજિયાં બનાવ?’, તેણે છણકો કરતાં કહ્યું.

‘એ તો બેટા તારું કામ હળવું બનાવવા એમ કહ્યું. આપણા ઘરમાં મુક્ત વાતાવરણ છે. તેં જોયું હશે કે નાનાં પણ મોટાંને મજાકમાં બધું જ કહી શકતાં હોય છે.’

‘ખોટું લાગે તો માફ કરજો, બાપા; પણ મને આવી મજાક ગમતી નથી. વળી સસરા અને પુત્રવધૂ વચ્ચે કંઈક મર્યાદા તો જળવાવી જોઈએ ને!’

‘આપણે બાપબેટી છીએ તેવું હું માનતો હોઉં તો પણ મારે મર્યાદા રાખવી પડે?’

‘હા જ તો. ઘણી જગ્યાએ વિધુર સસરા અને રૂપાળી પુત્રવધૂના ભવાડા સાંભળવા નથી મળતા? મારી બાએ મને શિખામણ આપી છે કે જેઠદિયર કે સસરા સાથે એક મર્યાદા રાખવી. આપને હું એ કક્ષામાં નથી મૂકતી, પણ છએક મહિનામાં આજે પહેલીવાર તમે તેલમાં મરચાં ડુબાડી આપવા જેવી મજાક ઘરમાં કોઈ હાજર નથી ત્યારે કરી. મને લાગ્યું કે આપનું મારી નજીક આવવાનું આ એક બહાનું માત્ર છે. ભાભીઓની આવવાની રાહ નહોતા જોઈ શકતા?’

‘બેટા, તને ખબર છે કે તું એક મામુલી વાતને ક્યાંથી ક્યાં સુધી લઈ જાય છે?’

‘ખોટું લાગ્યું હોય તો બે હાથ જોડીને માફી માગી લઉં છું, પણ આ તો મનમાં આવ્યું તે કહી દીધું.’ આમ કહેતાં રમીલાની આંખો વરસી પડી.

કરસનદાએ રમીલાના માથે હાથ મૂકીને રડતી અટકાવતાં કહ્યું, ’હવે રડીશ નહિ, દીકરા! મેં તો નિરાંત માર્ગની કંઠી બાંધી છે. કટુ વચનો સહી લેવાં અમારી આદત બની ગઈ હોય છે. તારી સાસુનું સ્થાન લઈને તને કેળવવાની મારી આ પહેલી કોશિશ હતી. જો રમીલા, માણસ માત્રને મરતાં દમ સુધી કંઈક ને કંઈક શીખવાનું હોય છે. આંખ અને કાન ખુલ્લા રાખીને માણસ ઘણું શીખી શકે છે. હાલ પૂરતી મારી એક વાત ધ્યાનથી સાંભળી લે, દીકરા. આપણી વચ્ચે આજે જે કંઈ વાત થઈ છે તેને આપણે બેઉએ ઘોળીને પી જવાની છે. વાતનું વતેસર થાય અને આપણી પ્રતિષ્ઠા પણ ખરડાય. ચારિત્ર્ય અને પ્રતિષ્ઠા એકબીજા સાથે જોડાયેલાં છે, એકેયને ગુમાવ્યે પાલવે નહિ. તું આ વાત મારા દીકરાને પણ કહીશ નહિ. એ હજુ જુવાન છે, સંસ્કાર ઘડતરમાં પરિપક્વ થવાની એને હજુ ઘણી વાર છે.’

રમીલાએ સાડીનો પાલવ માથે નાખીને કરસનદાને પાયલાગણ કરી લીધું. કરસનદાએ ‘સુખી થા.’ કહીને આશીર્વચન આપ્યાં.

કરસનદા પોતાના ઓરડામાં પાછા ફર્યા. વાતનું સમાધાન તો થઈ ગયું હતું, પણ કરસનદાના મનનું સમાધાન થયું ન હતું. તેમને લાગ્યું કે તેમણે રમીલાને પૂરી પારખ્યા વગર ભજિયાં માટેની અલ્પોકિત દ્વારા મજાક કરી લેવાની ઉતાવળ કરી હતી. જો કે તેની વાત તો સાચી હતી, પણ તેનેય તેમના જેવું જ થયું હતું. તેણે પણ તેમને પારખ્યા વગર અનાપસનાપ બોલી નાખ્યું હતું. જો કે તેને તરત જ ખ્યાલ તો આવી ગયો હતો અને તેથી જ તો તે રડી પડી હતી અને તેમની માફી પણ માગી લીધી હતી. તેણે તો લંપટ વિધુરો વિષેની લોકમાન્યતાનો જ પડઘો પાડ્યો હતો. તેના આ વર્તનમાં તેનો જરાય દોષ ન હતો. વળી વધારામાં તે બિચારીના માનસમાં તો તેની બાએ જ શંકાશીલતાનું બીજ વાવ્યું હતું. તેમને લાગ્યું કે રમીલાના આવા બેહુદા વર્તાવે તેમની સહનશીલતાને જાણે કે પડકારી હતી. તેમણે મનોમન સંતોષ પણ માની લીધો કે હૃદયવિદારક ઘટના સામે તેમણે સ્થિતપ્રજ્ઞતા જાળવી રાખી હતી. નિરાંત સંપ્રદાયમાં દાખલ થયા બાદ કેટલાય સત્સંગો પછી તેમના ગુરુ મહારાજે કરસનદાનું ગુરુપદ સ્વીકાર્યું હતું, તેમના તામસી સ્વભાવને પારખીને જ તો તેમણે તેમને સહિષ્ણુતાનો ગુરુમંત્ર આપ્યો હતો. બે એક વર્ષ પહેલાં તેમના ગુરુએ તો દેહ છોડી દીધો હતો, પરંતુ તેમની ગુરુવાણી તો જીવંત હતી ને! તેમણે મનોમન ગુરુને પ્રણામ કરી લીધા.

કરસનદાએ રાત્રે સૂવા પહેલાં પ્રથમ ગુરુ અને પછી ઈશ્વરને સ્મરી લીધા. વળી પાછા તેમણે નિદ્રાધીન થવા પહેલાં રમીલાને તેનો અધૂરો પાઠ પૂરો ભણાવવા અને ઘરનાં બધાંયને વડીલો સાથે કેવું વર્તન કરવું તે શિખવવા માટે ભવિષ્યે એક ગતકડું કરી લેવાનો નિર્ધાર કરી લીધો હતો. આમેય કરસનદાને ઘરમાં અને મિત્રો વચ્ચે એકાદ બે મહિને ગમ્મત મજાક ખાતર કંઈક ને કંઈક એકાદુ ગતકડું કરી લેવાની આદત તો હતી જ.

* * *

કરસનદાની ગતકડું કરવાની આગલી રાત્રે થયેલી ઇચ્છાને પૂરી કરવા ટેલિપથી થઈ હોય તેમ બીજા જ દિવસે સવારે દસેક વાગ્યે સહાયક પાત્રની પધરામણી થઈ ગઈ હતી. એ મહેમાન હતાં અને સદભાગ્યે એ વખતે કરસનદા ઘરમાં એકલા જ હતા. કરસનદાએ અને આગંતુકે નિરાંત સંપ્રદાયની પ્રણાલિ પ્રમાણે સામસામાં વંદન કર્યાં અને જલ્દી જલ્દી કહી દીધું, ‘જુઓ બહેના, મારી ત્રણેય પુત્રવધૂઓ આડોશપાડોશમાં કે ક્યાંક ગઈ હશે. એ લોકોના આવી જવા પહેલાં હું આપને ટૂંકમાં જણાવી દઉં કે આપણે બેઉએ પાએક કલાક માટે એક નિર્દોષ નાટક ભજવવાનું છે. આપ બસમાં જ આવ્યાં હશો એટલે જ્યારે આપને જવાનું થશે, ત્યારે હું આપને બસ સ્ટેન્ડે વળાવવા આવીશ અને આ નાટકનો હેતુ સમજાવી દઈશ. આપે માત્ર મારી વાતના સમર્થનમાં હોંકારો જ ભરવાનો છે. આપ હોશિયાર છો, એટલે ઝાઝું સમજાવતો નથી. આપના આવવાથી ઝાંપો ખખડ્યો છે એટલે કોઈક ને કોઈ વહુ હમણાં આવ્યા ભેળી જ છે!’

કરસનદાની ધારણા સાચી પડી. ત્રણેય વહુઓ એક સાથે જ આવી ગઈ. તેમણે ઘરમાં પ્રવેશતાં જ અજાણ્યાં મહેમાનને વંદન કર્યાં.

કરસનદાએ કહ્યું, ‘દીકરીઓ, એમને માત્ર વંદન કર્યે નહિ ચાલે; પાયલાગણ કરીને એમના આશીર્વાદ લો.’
ત્રણેય જણે આગંતુકના પગે પડીને આશીર્વાદ મેળવ્યા.

કરસનદાએ ખોંખારો ખાતાં કહ્યું, ‘તમે લોકો પૂછો એ પહેલાં કહી દઉં કે આ સન્નારીનું નામ જ્યોતિ છે અને તમારાં માતા સમાન નવાં સાસુ છે. તમને લોકોને યાદ હશે કે એકાદ મહિના પહેલાં હું લાગલગાટ ત્રણ દિવસ ગામતરે હતો. અમારા નિરાંત સંતોનો મેળવડો તેમના આણંદ ખાતેના બંગલે જ હતો. તેમના દીકરા અમેરિકા રહે છે. તેઓ એક નોકરાણી બાઈ સાથે એકલાં જ રહે છે. અમારો એકબીજાંનો જીવ મળી ગયો અને અમે આજકાલ ખૂબ ચર્ચાય છે એ ‘લિવ ઇન રિલેશશિપ’ના સંબંધે જોડાયાં છીએ. હું કોઈ એવા દિવસની રાહ જોતો હતો કે હું મારા આ રહસ્યની જાણ ઘરમાં કરી દઉં. આજે એ દિવસ આવી ગયો. હવે અમારા આ પગલાથી તમને લોકોને કેવી લાગણી થઈ છે એ વારાફરતી જણાવો. દીકરાઓને રાત્રે પૂછી લઈશ. છોકરાં નિશાળેથી આવે ત્યારે તેમની મહેમાન તરીકેની જ ઓળખ આપવાની છે. ધીમે ધીમે તેમને હું સમજાવી દઈશ. મોટી બેટા કુમુદ, શરૂઆત તારે કરવાની છે.’

કુમુદે હસતાં હસતાં જવાબ વાળ્યો, ‘આપ વડીલ છો. આપ જે કંઈ કરો એમાં અમે ખુશ જ હોઈએ ને! આપે સારું કર્યું. આપ બેઉને એકબીજાંની હૂંફ મળી રહેશે અને આપની અમારા કરતાં વધારે સારી તકેદારી બા રાખશે.’

જ્યોતિબહેને જરાય સંકોચ રાખ્યા વગર કહ્યું, ‘બેટા, તું મોટી છે એટલે તારી પાસે આ જ શબ્દોની અપેક્ષા હતી.’

વચેટ માલિનીનો પ્રતિભાવ તો લાગણીસભર હતો. તેણે મલકતા મુખે ભાવવિભોર બનીને કહ્યું, ‘ગંગાબાના અવસાન પછી અમને હંમેશાં ચિંતા રહેતી કે આપ કદીય આમારાથી નાખુશ ન થાઓ. બાપા, આપની ખુશી એ અમારાં સૌની ખુશી રહેશે. આપણે બધાં સંપથી સાથે રહીને સુખી રહીશું.’

એકદમ હતપ્રભ બની ગયેલી રમીલાએ તો શરમાતાં શરમાતાં એટલું જ કહ્યું, ‘હું બંને ભાભીઓ સાથે પૂરેપૂરી સંમત છું. જુઓને માતુશ્રી, આપને તો પાણીનુંય પૂછ્યું નહિ. હું પાણી લઈ આવું.’

‘ના બેટા, હવે તો આ મારું જ ઘર છે ને! મારી ઇચ્છા થશે ત્યારે હું જાતે જ પી લઈશ.’

કરસનદાના ચહેરા ઉપર મલકાટ હતો. એમને સંતોષ હતો કે નાટક ધારવા કરતાં વધારે સારી રીતે ભજવાઈ રહ્યું હતું. તેમણે વિચાર્યું કે તેમનો આ હળવો ડોઝ માત્ર પુત્રવધૂઓ પૂરતો જ હતો અને તેથી જ રાત્રે દીકરાઓ ભેગા થવાની રાહ જોયા વગર હમણાં જ નાટકને સમેટી લેવાનું હતું.

કુમુદે ઊભી થવા જતાં કહ્યું, ‘પણ બા, કંઈક નાસ્તો તો લઈ આવું ને,’

‘ના, આપણે પહેલી મુલાકાત છે એટલે થોડીક વાતો કરી લઈએ. વળી હા, હું શું કહેતી હતી કે સાંજે જે રસોઈ બનાવવી હોય તે બનાવી લેજો; પણ ગરમાગરમ ભજિયાં તો હું જ બનાવીશ.’

‘ભજિયાં’ શબ્દ સાંભળીને નાની રમીલા તો ચમકી જ ગઈ. તેના મનમાં ચિંતા પેઠી કે બાપાએ બાને મારી ભજિયાંવાળી વાત કહી દીધી તો નહિ હોય ને!

કરસનદા તો જ્યોતિબહેનની ભજિયાંની દરખાસ્તને ગુરુજીનો ચમત્કાર જ સમજી બેઠા. પરંતુ જ્યોતિબહેને તો આપમેળે સહજ ભાવે જ એમ કહ્યું હતું. મહિના પહેલાંના તેમના ત્યાંના સત્સંગમેળામાં ભક્તોએ ભજિયાંને ખૂબ જ વખાણ્યાં હતાં.

કરસનદાએ મોં ગંભીર રાખીને હળવેથી કહ્યું, ‘જ્યોતિબહેન, હવે બસ કરીશું?’

ત્રણેય પુત્રવધૂઓનાં મુખડાં કરસનદાના આ વિધાનથી આશ્ચર્યભાવે પહોળાં થઈ ગયાં. તેમને જલદી ન સમજાયું કે બાપાએ ‘જ્યોતિ’માંથી ‘જ્યોતિબહેન’નું સંબોધન કેમ બદલી નાખ્યું અને વળી ‘હવે બસ કરીશું?’નો શો અર્થ? આમ છતાંય બધાંને સમજાવવું પડ્યું નહિ કે હકીકત શું હતી! આ પ્રહસનના પ્રેરણાસ્રોત સમી રમીલા તો હર્ષાશ્રુ સાથે અટ્ટહાસ્ય કરી લેતાં બોલી ઊઠી, ‘બાપા, તમે લોકોએ તો ખરે જ, હદ કરી નાખી!’

-વલીભાઈ મુસા

(કુલ શબ્દો – ૧૮૫૨)

(‘કલાવિમર્શ’ જાન્યુઆરી, ૨૦૧૮)

Posted in ટૂંકી વાર્તા, MB, PL, SM | Tagged , , , , , , , , | 2 Comments

વચેટિયો- લઘુકથા/માઈક્રોફિક્શન વાર્તા (૧૩)

ધાર્મિક અને ઉદાર ગણેશકાકાને બહોળી ખેતી હતી. ખળામાં અનાજટાણે જરૂરિયાતમંદોને સુડલે સુડલે અનાજ આપતા. ગૌશાળાઓ માટે ગાડાં ભરીભરીને ઘાસ મોકલતા. મંદિરના પૂજારી નીલકંઠગીરી ઉપર તો એમના ચાર હાથ રહેતા. મંદિર માટે જરૂરી ખાદ્યસામગ્રીના ભંડાર ભરી આપતા.

તેઓશ્રી કદીય મંદિરમાં પ્રવેશતા ન હતા. દ્વાર આગળ જ ઊભા રહીને દેવમૂર્તિને વંદન કરી લેતા. તેઓ નીલકંઠગીરી મહારાજને કહેતા, ‘દેવ અને મારી વચ્ચે તમે વચેટિયા. મારા કલ્યાણ માટેની દેવને ભલામણ તમારા શિરે.’

એ દિવસે ખેતસાથી માંદો પડતાં તેઓ ખાતર ખેંચતા હતા. એ ઉકરડાનો છેલ્લો ફેરો હતો અને તેમણે થોડોક  વધારે ભાર ભર્યો હતો. રસ્તામાં ચઢાવ આવતાં ગાડું પાછું પડવા માંડ્યું. ગણેશકાકાને લાગ્યું કે ચારેય બળદ ટૂંપાઈ જશે. તેમણે ગાડામાંથી કૂદકો મારીને પૈડું આપવા માંડ્યું કે જેથી ચારેય બળદોને મદદ મળે. પરંતુ કમભાગ્યે તેમનો જમણો હાથ ગાડાના પૈડા નીચે ચગદાઈ ગયો. ધુઆંપુઆં થતા પોતાના લોહીલુહાણ તુટેલા હાથે બળદોને તેમની હાલત ઉપર છોડીને તેમણે ગામના મંદિર તરફ દોટ લગાવી.

સાધુવૃંદ લાડુ જમીને ઘોરતું હતું. ગણેશકાકાએ ડાબા હાથે પગમાંનો જોડો નીલકંઠગીરી ઉપર ઝીંક્યો. ખૂણામાં પડેલી લાકડી લઈને તમામ ઉપર તૂટી પડ્યા. બધા ગણેશકાકાના આક્રોશને પામીને ભાગ્યા. ગણેશકાકાએ ભાગતા નીલકંઠગીરી મહારાજને ચેતવણી આપી કે તેઓ બિસ્તરાંપોટલાં બાંધવા માંડે.

છેલ્લે ગણેશકાકા મંદિરના દ્વાર સામે ગળગળા અવાજે એટલું જ બોલી શક્યા, ‘હવેથી આપણી વચ્ચે કોઈ વચેટિયો નહિ!’

-વલીભાઈ મુસા 

 

Posted in માઈક્રોફિક્શન વાર્તા, MB, PL, SM | Tagged , | 2 Comments

ચાર્લી ચેપ્લીન – લઘુકથા/માઈક્રોફિક્શન વાર્તા (૧૨)

સંક્ષિપ્તમાં  KDR તરીકે ઓળખાતા અને સાલભર વિવિધ સંસ્થાઓ દ્વારા વિવિધ સામાજિક પ્રવૃત્તિઓથી ધમધમતા આ નગરની એક સંસ્થાએ આ વર્ષે હજારોની મેદની વચ્ચે અનોખો કાર્યક્રમ પેશ કર્યો હતો. નગરનાં જુદાં જુદાં ક્ષેત્રોમાંની અવનવી પ્રતિભાઓનું જાહેર સન્માન કરવામાં આવ્યું હતું. આ પ્રતિભાઓને નગરપિતા, નગરમાતા કે નગરસેવક જેવાં બિરૂદો આપવા ઉપરાંત કેટલાંક રમૂજી બિરૂદો પણ અપાયાં હતાં. એ બિરૂદો હતાં : ચાર્લી ચેપ્લીન ઓફ KDR, સ્માઈલીંગ મેન ઓફ ધ ટાઉન, એન્ગ્રી મેન ઓફ ધ વિલેજ વગેરે.

અન્ય બિરૂદધારીઓની ઓળખ સભાસંચાલક દ્વારા અપાઈ હતી, પરંતુ સભાના આગ્રહથી ‘ચાર્લી ચેપ્લીન ઓફ KDR’ એવા બિરૂદધારી ઈસ્માઈલ જુનેજાએ સ્વમુખે પોતાનાં કેટલાંક પરાક્રમો વર્ણવ્યાં હતાં. તેમણે  ઉનાળાની રાત્રિઓમાં મહેલ્લાઓનાં આંગણાંમાં હારબંધ સૂતેલાં લોકો પૈકીની પોતાનાં નાનાં બાળકો સાથે સૂતેલી માતાઓનાં બાળકોને અદલબદલ કરી દેવાં, એક કાકા ખુલ્લા બદને આંગણાના ઢોલિયામાં એક પડખે સુતેલા હતા તેમની બાજુમાં પોદળો મૂકી દેવો, બહારગામનો એક ફેરિયો જે રેંકડીમાં ટૂંટિયું વાળીને ઘસઘસાટ ઊંઘતો હતો તેની રેંકડીને ધીમે ધીમે ચલાવીને ગામના સ્મશાનમાં મૂકી આવવી, લગ્નસરા ટાણે રાત્રિના વરઘોડા માટે વરધી અપાયેલા ઘોડાને સાંજે ગામના પાદરેથી જ પ્રસંગ મુલતવી રહ્યાના બહાનાસર આગામી વારે આવવાનું જણાવીને ઘોડાવાળાને પાછો વાળવો વગેરે.

આ પરાક્રમો સાંભળતાં મેદનીમાં હાસ્યનું મોજું ફરી વળ્યું. છેલ્લે જુવાનિયાઓની માંગ થતાં ઈસ્માઈલભાઈએ ચાર્લી ચેપ્લીનની અદાએ સ્ટેજ ઉપર રાંટા પગે ચાલી બતાવ્યું.

વલીભાઈ મુસા 

 

Posted in માઈક્રોફિક્શન વાર્તા, MB, PL, SM | Tagged | Leave a comment

અપવાદ – લઘુકથા/માઈક્રોફિક્શન વાર્તા (૧૧)

ટ્રેઇનના દ્વિતીય વર્ગના ડબ્બાની કેબિનમાં શિક્ષણના માધ્યમ ઉપર ગરમાગરમ ચર્ચા ચાલી રહી હતી.  સમાચાર હતા કે આગામી વર્ષ માટે નવી ખાનગી માધ્યમિક શાળાઓની દરખાસ્તો અંગ્રેજી અને ગુજરાતી માધ્યમ માટે અનુક્રમે એંશી અને બે હતી.

ચર્ચામાં એક પક્ષે અંગ્રેજીના પ્રોફેસર હતા, બીજા પક્ષે મારા સિવાય બધાં જ હતાં. નવાઈની વાત હતી કે પ્રોફેસર ગુજરાતી માધ્યમના હિમાયતી હતા. તેઓશ્રી ગુજરાતી માધ્યમમાં ભણ્યા હતા, પણ અંગ્રેજીમાં એક વિષય તરીકે પ્રભુત્વ મેળવ્યું હતું. તેમનાં સંતાનો પણ ગુજરાતી માધ્યમમાં ભણી રહ્યાં હતાં. પોતાની નોકરીના સમય સિવાયના પોતાના દૈનિક જીવનમાં પોતે ચુસ્ત રીતે માતૃભાષાને જ પ્રાધાન્ય આપતા હતા.

સામેના પક્ષે બધાંયની હૈયાવરાળ એ હતી કે ઉચ્ચતમ સરકારી નોકરીઓની સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં ગુજરાતીભાષી ઉમેદવારો દક્ષિણ ભારત, પશ્ચિમ બંગાળ  આદિ રાજ્યોના ઉમેદવારો સામે શરમજનક રીતે પરાજય પામતા હોય છે. વળી આજકાલ વૈશ્વિકરણના માહોલમાં પશ્ચિમના દેશોમાં ગુજરાતી માધ્યમમાં ભણેલા વિદ્યાર્થીઓ પોતાની કારકિર્દી બનાવી શકતા નથી.

ચર્ચા અધૂરી હતી અને પ્રોફેસરશ્રીનું સ્ટેશન આવી જતાં તેઓ પોતાની હેન્ડબેગ લઈને દરવાજા તરફ જઈ રહ્યા હતા. ઓચિંતી મારી નજર તેમની બેગ ઉપરના લખાણ P.G.L. ઉપર પડી. મેં મારું મૌન તોડતાં તેમને કહ્યું, ‘મિ. પ્રોફેસર, હાથીની જેમ બે જાતના દાંત ન રખાય! આ શું છે?’

પ્રોફેસરે સ્મિતસહ કહ્યું, ’મારા માટે આ જ અપવાદ છે. મારું નામ પાર્થ ગણેશ લખતરિયા છે.’

વલીભાઈ મુસા 

Posted in માઈક્રોફિક્શન વાર્તા, MB, PL, SM | Tagged | Leave a comment